Manh mối tìm kiếm mộ tập thể liệt sĩ tại khu vực nghĩa địa Chí Hòa - Chợ Quán (nghĩa địa Đô Thành), nay là công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, xuất phát từ các bức ảnh do KTS Nguyễn Xuân Thắng (TP HCM) thu thập. Ông Thắng từng hỗ trợ cơ quan chức năng tìm mộ liệt sĩ bằng phương pháp không ảnh.
Từ năm 2018 đến 2026, nhóm nghiên cứu của ông lần lượt phát hiện ba bức ảnh chụp khu vực chôn cất tập thể. Các dấu mốc đối chiếu gồm tháp nước, bốn dãy nhà hai tầng trong cư xá Bắc Hải và rãnh chôn thi thể.
Để xác định vị trí, nhóm trích xuất không ảnh từ ba nguồn. Thứ nhất là ảnh vệ tinh DS và D3C chụp các năm 1968, 1969 và 1972, lưu trữ tại Viện Địa lý quốc gia Mỹ (USGS). Thứ hai là ảnh trên không do Tiểu đoàn Không quân Viễn thám hải ngoại của quân đội Pháp chụp giai đoạn tháng 8-12/1951. Thứ ba là ảnh vệ tinh Maxar và Airbus chụp các năm 2002 và 2024.
Nhóm tiếp tục đối chiếu với các bản đồ Đô thành Sài Gòn các năm 1958, 1961, 1963 và 1966; đồng thời tra cứu thêm bốn bản đồ sau năm 1975 gồm bản đồ du lịch TP HCM, bản đồ Cục Đo đạc, bản đồ Nhà nước và bản đồ của Bộ Quốc phòng Mỹ.
Từ hàng chục nguồn tư liệu, nhóm xác định vị trí chụp ba bức ảnh nằm trong khu vực công viên Lê Thị Riêng ngày nay. Người chụp quay lưng về phía đường Lê Văn Duyệt (nay là đường Cách Mạng Tháng 8). Thời điểm chụp được xác định vào khoảng 8-10h ngày 12/2/1968.
Sau khi định vị được khu vực chôn cất, ông Thắng tiếp tục sử dụng phương pháp chuyển đổi hệ quy chiếu, kết hợp đối chiếu không ảnh trước và sau năm 1975, rồi chồng xếp với ảnh vệ tinh năm 2002 và 2024 để xác định vị trí cụ thể của các rãnh chôn.
Kết quả cho thấy có ba vùng nghi là rãnh mộ, diện tích khoảng 500-1.200 m2, nằm gần hồ câu cá phía sau nhà truyền thống. Khi đối chiếu với thủy đài hiện thuộc khuôn viên nhà thờ Thánh Đường, đường Nguyễn Giảng Thanh, các góc nhìn và khoảng cách đều trùng khớp.
"Chúng tôi dành 8 năm nghiên cứu hình ảnh để xác định vị trí các rãnh chôn tập thể với sai số nhỏ nhất, hỗ trợ cơ quan chức năng tìm kiếm hài cốt liệt sĩ", ông Thắng nói.
Lời kể trùng khớp từ nhiều nhân chứng
Hơn một tuần qua, nhiều người từng chứng kiến việc chôn cất tập thể tại nghĩa địa Đô Thành đã cung cấp thông tin cho Bộ Tư lệnh TP HCM. Các lời kể có nhiều điểm tương đồng về thời gian, địa điểm và đặc điểm hố chôn.
Theo các nhân chứng, việc chôn cất diễn ra vào khoảng 8-10h sáng, sau Tết Mậu Thân năm 1968, trùng với thời điểm xác định từ bức ảnh là ngày 12/2/1968.
Nhiều người cho biết hố chôn nằm cạnh nhà xác nghĩa trang Đô Thành, dài hơn chục mét. Đối chiếu với sơ đồ nghĩa trang và công viên hiện nay, vị trí này nằm phía sau nhà truyền thống, tương đồng với kết quả nghiên cứu từ không ảnh và bản đồ.
Các nhân chứng cũng mô tả phương tiện chở thi thể gồm xe tải quân sự GMC, xe cứu hỏa của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và lực lượng cứu hỏa Đô Thành. Những chi tiết này trùng với hình ảnh ghi nhận trong các bức ảnh năm 1968.
Ông Nguyễn Thành Phước kể lại lúc nhìn thấy cảnh chôn tập thể ở nghĩa trang Đô Thành năm 1968, lúc này ông 12 tuổi. Ảnh: Đình Văn
Từng sống gần nghĩa trang Chợ Quán - Chí Hòa và thường xuyên vào đây chơi, ông Nguyễn Thành Phước, 70 tuổi, cho biết khi chôn cất, người quản lý nghĩa trang đã rải thuốc DDT để khử trùng.
"Ông Mười Bi, người quản lý nghĩa trang lúc đó, nói đây là thi thể các chiến sĩ biệt động hy sinh trong trận đánh Đài phát thanh và Đại sứ quán Mỹ", ông Phước kể, cho biết phần lớn thi thể đã trương phình, một số bị cháy đen hoặc không còn nguyên vẹn.
Ông Võ Huy Thịnh, 70 tuổi, cũng cho biết về sau ông được nhiều người nói đây là các chiến sĩ đặc công tử trận.
Trong khi đó, ông Nguyễn Tuấn Nhã, 70 tuổi, nhớ lại đã nhìn thấy trên một số thi thể có đeo ruột tượng chứa đạn AK. Khi cáng xuống hố, nhiều viên đạn rơi vãi trên mặt đất.
Từng làm bảo vệ công viên Lê Thị Riêng từ năm 1987, ông Phan Văn Mưa, 63 tuổi, kể trong quá trình đào hồ nước sâu khoảng 2 m, đơn vị thi công từng phát hiện nhiều xương người, quần áo, băng đạn, dép cao su và một quả lựu đạn. Số hài cốt này sau đó được thu gom, đưa về chùa An Quốc để thờ phụng.
Có cơ sở khoa học về vị trí các rãnh mộ
Sau quá trình thu thập nhân chứng, khảo sát thực địa và nghiên cứu tư liệu, hôm qua TP HCM tổ chức hội thảo xác minh thông tin về khu mộ tập thể liệt sĩ tại công viên Lê Thị Riêng.
Tại hội thảo, nhiều căn cứ được đưa ra, góp phần làm sáng tỏ nghi vấn về khu chôn cất tập thể tồn tại hơn 58 năm qua.
Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Cục phó Tác chiến, Bộ Tổng tham mưu Quân đội Nhân dân Việt Nam, đánh giá hồ sơ do nhóm nghiên cứu của KTS Nguyễn Xuân Thắng cung cấp được xử lý công phu, ứng dụng nhiều công nghệ hiện đại.
Theo ông, vị trí ba rãnh mộ nghi nằm cạnh nhà truyền thống, giữa khu trò chơi thiếu nhi và hồ câu cá trong công viên, là có cơ sở khoa học. Kết hợp với hồ sơ giải mật và tài liệu lịch sử, khu vực này có khả năng là nơi chôn cất khoảng 900 liệt sĩ.
Cục Tác chiến kiến nghị trước mắt thăm dò rãnh mộ rộng khoảng 500 m2, sau đó nghiên cứu mở rộng sang hai rãnh còn lại.
Trước những kết quả nghiên cứu trên, TP HCM đang xây dựng kế hoạch khai quật để Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban 515) Quân khu 7 triển khai vào cuối tháng 6.
