Nguồn hình ảnh, Getty/Reuters/BBC
- Tác giả, Jonathan Head
- Vai trò, Phóng viên chuyên về Đông Nam Á
- , Bangkok
- Tác giả, Thương Lê
Được đăng 13 phút trước
Thời gian đọc: 10 phút
Đá Hải Sâm là một thực thể nhỏ hình giọt nước nằm ở góc tây bắc Biển Đông, và gần như hoàn toàn chìm dưới nước cho đến gần đây.
Nhưng trong năm nay, thực thể này đã trải qua một sự biến đổi ngoạn mục.
Hàng triệu tấn cát đã được nạo vét từ đáy biển để bồi đắp thành đất liền. Từ một chấm nhỏ màu ngọc lam trên bản đồ, Đá Hải Sâm, tên tiếng Anh là Antelope Reef, giờ đây hiện ra như một hòn đảo hình lưỡi liềm rộng 6 km2 với cát trắng lấp lánh, điểm xuyết một vài tòa nhà ở một góc.
Tất cả thay đổi diễn ra chỉ trong vòng sáu tháng.
Trong đầm phá được tạo thành bởi dải đất hình lưỡi liềm đó, có thể nhìn thấy hàng chục con tàu. Đây gần như chắc chắn là các tàu nạo vét hút bùn kiểu cắt-hút, loại tàu mà Trung Quốc sở hữu hạm đội lớn nhất thế giới.
Một số con tàu có thể hút tới 6.000 mét khối vật liệu mỗi giờ, đủ để lấp đầy hai bể bơi tiêu chuẩn Olympic.
Tốc độ phi thường của hoạt động nạo vét này có lẽ là một dạng kỷ lục thế giới.
Nhưng Trung Quốc không phải là quốc gia duy nhất làm điều đó.
Sau nhiều năm chứng kiến Trung Quốc bồi đắp đảo để củng cố các yêu sách lãnh thổ rộng lớn của mình, Việt Nam hiện cũng đang mở rộng một số rạn san hô mà họ kiểm soát ở Biển Đông. Ở mức độ thấp hơn, các bên có yêu sách khác như Philippines cũng đang làm điều tương tự.
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Cuộc chiến nạo vét
Đá Hải Sâm nằm trong cụm Lưỡi Liềm ở phía tây nam của quần đảo Hoàng Sa, nằm cách cảng Tam Á thuộc tỉnh Hải Nam của Trung Quốc khoảng 162 hải lý và cách Đà Nẵng, Việt Nam 216 hải lý.
Quần đảo Hoàng Sa là vùng lãnh thổ tranh chấp giữa Trung Quốc, Đài Loan và Việt Nam, trong khi ba bên này cùng Philippines, Malaysia và Brunei đều tuyên bố chủ quyền ở quần đảo Trường Sa.
Phạm vi tranh chấp cũng khác nhau, một số bên tuyên bố chủ quyền đối với toàn bộ khu vực, một số bên khác lại tuyên bố chủ quyền đối với các khu vực nhỏ hơn.
Hầu hết các đảo, giống như Đá Hải Sâm trước khi được biến đổi ngoạn mục trong năm nay đề là các rạn san hô ngầm, trước đây không có người sinh sống.
Gần đây hơn, Bắc Kinh đã bồi đắp ba thực thể ở quần đảo Trường Sa gồm Đá Vành Khăn, Đá Chữ Thập và Đá Subi, biến chúng thành những đảo nhân tạo đủ lớn để xây dựng sân bay và căn cứ quân sự, đồng thời tuyên bố gần như toàn bộ Biển Đông là lãnh thổ có chủ quyền của mình trong phạm vi đường chữ U khét tiếng mà nước này vẽ trên bản đồ.
Hiện nay, các đội tàu hải cảnh và dân quân biển của Trung Quốc hiện thường xuyên tuần tra bên trong đường chữ U, áp đảo những nỗ lực của các bên tranh chấp khác nhằm thách thức vị thế thống trị của nước này.
Trong những năm gần đây, lực lượng của Trung Quốc đã có một số vụ đụng độ với tuần duyên Philippines - quy mô nhỏ hơn nhiều - ở những khu vực mà cả hai bên đều tuyên bố chủ quyền.
Phía tây bắc của Đá Hải Sâm có một cạnh ngoài thẳng tắp mới được tạo ra, cho thấy Bắc Kinh có thể đang xây dựng một đường băng quân sự ở đó, tương tự như những đường băng trên Đá Vành Khăn, Đá Chữ Thập và Đá Subi.
Trung Quốc cũng đã có một đường băng hoạt động ổn định trên đảo Phú Lâm gần đó – trung tâm hành chính của Trung Quốc ở Biển Đông, nơi đặt cả căn cứ không quân và hải quân.
Việc xây thêm một đường băng trong khu vực gần các căn cứ quân sự lớn của Trung Quốc trên đảo Hải Nam có vẻ là không cần thiết.
Thay vào đó, Trung Quốc có thể đang gửi một thông điệp tới Việt Nam.
Trung Quốc xây dựng thần tốc ở Đá Hải Sâm như thế nào?
Việt Nam và Trung Quốc có lịch sử tranh chấp về Biển Đông.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây, chính quyền cộng sản ở Việt Nam đã giảm bớt các phát ngôn mang tính đối đầu với Trung Quốc và nỗ lực xây dựng quan hệ gần gũi hơn với Bắc Kinh.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có chuyến thăm cấp nhà nước đến Trung Quốc vào tháng Tư. Tại đây, hai nước đã đề cập đến những khác biệt liên quan tới Hoàng Sa và Trường Sa bằng ngôn ngữ hòa dịu hiếm thấy.
Vào tháng Ba, Việt Nam đã chính thức phản đối việc Trung Quốc xây dựng tại Đá Hải Sâm, nhưng chỉ bằng những tuyên bố mang tính kiềm chế và ngoại giao.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Việt Nam Phạm Thu Hằng hôm 21/3 đã trả lời câu hỏi của phóng viên nước ngoài, cho biết Việt Nam "kiên quyết phản đối" và tuyên bố "Việt Nam có đầy đủ chứng cứ lịch sử và cơ sở pháp lý để khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo Hoàng Sa, trong đó có đá Hải Sâm, phù hợp với luật pháp quốc tế".
Tuy nhiên, tại các rạn san hô đang tranh chấp, Việt Nam đã tiến hành nạo vét quy mô lớn, sử dụng cùng loại tàu hút bùn công suất mạnh như Trung Quốc.
'Nếu không thể đánh bại họ, hãy làm như họ'
Trong ba năm qua, Việt Nam tiến hành bồi đắp trên toàn bộ 21 thực thể do mình kiểm soát ở quần đảo Trường Sa, theo báo cáo của Sáng kiến minh bạch hàng hải (AMTI) thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS, trụ sở Washington, Mỹ).
Đây là một sự thay đổi rõ rệt khi 4 năm trước, phần lớn (11/21 thực thể này) chỉ là các công trình lô cốt biệt lập.
Hiện Việt Nam kiểm soát hơn 11 km2 đất lấn biển, khoảng một nửa diện tích mà Trung Quốc bồi đắp.
Hà Nội cũng đang bắt đầu xây dựng các cơ sở hạ tầng đạt chuẩn quân sự như đèn hiệu dẫn đường. Cách tiếp cận của Việt Nam dường như là: nếu không thể đánh bại Trung Quốc thì hãy làm giống như Trung Quốc.
"Trong cuộc chiến trên truyền thông, Việt Nam ít sẵn sàng đứng ở tuyến đầu về những bất đồng với Trung Quốc. Họ thoải mái hơn khi để Philippines làm điều đó", ông Greg Poling, giám đốc AMTI, nhận định.
"Nhưng trên biển, chúng tôi đã chứng kiến Việt Nam sẵn sàng đối đầu với Bắc Kinh hơn rất nhiều. Kết quả là Trung Quốc phần lớn đã lùi bước, chẳng hạn như không còn cố gắng ngăn cản Việt Nam khai thác dầu khí."
Đây là lý do tại sao Trung Quốc đang xây dựng Đá Hải Sâm với tốc độ nhanh như vậy, theo ông Ray Powell, giám đốc dự án Sealight, một tổ chức chuyên giám sát Biển Đông tại Đại học Stanford, Mỹ.
"Việt Nam đã tận dụng việc Trung Quốc tập trung chú ý vào Philippines... Hoạt động bồi đắp tại Đá Hải Sâm có thể được xem là câu trả lời của Trung Quốc, nhằm nhắc nhở Việt Nam ai mới là kẻ mạnh nhất trong khu vực", ông Powell nói với BBC.
Vậy các bên còn lại cũng tuyên bố chủ quyền ở quần đảo Trường Sa đang ở tình thế nào?
Trong 30 năm qua, ASEAN đã cố gắng đàm phán một bộ quy tắc ứng xử giữa Trung Quốc và bốn quốc gia thành viên khác cũng có tuyên bố chủ quyền tại Biển Đông.
Năm 2002, các bên đã đạt được một tuyên bố có nội dung yếu hơn nhiều, nhưng văn kiện này không có tính ràng buộc, và Trung Quốc phần lớn đã phớt lờ nó.
Mỗi năm, tại hội nghị thượng đỉnh ASEAN thường niên, các nhà lãnh đạo đều cam kết thúc đẩy một bộ quy tắc ứng xử có thể thực thi được, nhưng đến cuối mỗi năm họ dường như vẫn không tiến gần hơn tới mục tiêu đó.
Vì thất vọng trước sự thiếu tiến triển này, Philippines đã đưa hành động của Trung Quốc ra Tòa án Trọng tài Thường trực ở The Hague, Hà Lan vào năm 2013.
Tòa án đã đưa ra phán quyết dứt khoát có lợi cho Philippines, kết luận rằng các tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc bên trong đường chữ U không có cơ sở lịch sử, đồng thời cho rằng các hành động như biến các rạn san hô thành đảo nhân tạo đã vi phạm luật pháp quốc tế và xâm phạm quyền của Philippines đối với vùng đặc quyền kinh tế ngoài khơi bờ biển phía tây của nước này.
Trung Quốc đã phớt lờ phán quyết đó, khiến Philippines chuyển sang tìm cách làm bẽ mặt Bắc Kinh bằng cách cử các tàu tuần tra bờ biển của mình, với số lượng ít hơn rất nhiều so với hạm đội của Trung Quốc, để thách thức hạm đội này. Điều này dẫn đến nhiều cuộc đụng độ, nhưng tương quan lực lượng bất cân xứng không thay đổi nhiều.
Philippines cũng đã mở rộng hợp tác quân sự với Mỹ và tìm kiếm các liên minh mới với những quốc gia như Nhật Bản và Úc. Mỹ đã thể hiện sự ủng hộ ngoại giao mạnh mẽ, viện trợ quân sự 500 triệu USD và cung cấp một số thiết bị mới.
Cùng với các đồng minh khác, Philippines định kỳ cho Hải quân Hoa Kỳ đi qua Biển Đông trong các Chiến dịch Tự do Hàng hải (Freedom of Navigation Operations), nhằm nhắc nhở rằng đây vẫn là các tuyến hàng hải quốc tế theo luật pháp quốc tế, bất chấp những tuyên bố chủ quyền của Trung Quốc.
Tuy nhiên, các nhiệm vụ này chỉ mang ý nghĩa biểu tượng. Chúng không tạo ra nhiều khác biệt thực sự.
Nguồn hình ảnh, Getty Images
Giờ đây, Philippines cũng đang củng cố những vị trí mà nước này nắm giữ ở Biển Đông. Manila đang mở rộng đường băng tại đảo Pagasa, còn gọi là đảo Thị Tứ, xây dựng một căn cứ tuần duyên ở đó, đồng thời gia cố tàu đổ bộ BRP Sierra Madre đã bị hoen gỉ theo thời gian, con tàu mà Philippines cố ý cho mắc cạn tại Bãi Cỏ Mây vào năm 1999.
Họ vẫn duy trì một đơn vị binh sĩ trên tàu bất chấp việc thường xuyên bị tàu chiến Trung Quốc quấy rối.
"Hầu hết các bên tranh chấp đều nhận ra rằng họ sẽ không bao giờ đạt được văn kiện ràng buộc pháp lý mà bộ quy tắc ứng xử được kỳ vọng hướng đến," ông Poling nói.
"Trung Quốc cứ tiếp tục làm bất cứ điều gì họ muốn trên biển, xâm phạm chủ quyền của các nước khác. Vì vậy, tôi nghĩ cuối cùng bạn sẽ thấy một thỏa thuận không ràng buộc. Nhưng có lẽ điều đó sẽ mở ra không gian ngoại giao cho Việt Nam, Philippines, Malaysia và các nước khác theo đuổi các cuộc đàm phán hiệu quả hơn với nhau mà không cần phải thông qua ASEAN."
Đây dường như là thực tế mới ở Biển Đông.
Mỗi quốc gia tự lo cho mình, tận dụng tối đa những gì họ đang kiểm soát, đồng thời chấp nhận rằng Trung Quốc sẽ luôn là nhân vật lớn nhất và quyết đoán nhất.
Đồ họa: Arvin Supriyadi, Aghnia Adzkia
