Các cơ quan đề xuất đưa hàng loạt nhóm vào diện đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc như bán hàng online, tài xế công nghệ, làm việc tại công trình xây dựng, người bán vé số.
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 do Bộ Nội vụ xây dựng đang được Bộ Tư pháp thẩm định.
Bộ Tài chính, Đoàn Đại biểu Quốc hội TP HCM góp ý mở rộng diện đóng bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc với các nhóm có thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ, vận chuyển, giao nhận, bán hàng online, môi giới thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ hoặc mô hình việc làm linh hoạt. Đây là loại hình lao động mới gắn với công nghệ và sẽ ngày càng phát triển.
Với tài xế công nghệ, bên góp ý đề xuất mức đóng căn cứ trên giao kết hợp đồng giữa tài xế và nền tảng công nghệ số. Tiền đóng thấp nhất bằng mức lương tối thiểu và cao nhất bằng 20 lần tham chiếu - tương ứng lương cơ sở. Phương thức đóng hàng tháng thông qua tổ chức kinh doanh ứng dụng công nghệ, nhà quản lý nền tảng số, các tổ chức có hoạt động kinh tế số khác theo quy định của Chính phủ hoặc thu qua tài khoản cá nhân nhận tiền lương, thu nhập.
Xét trên mối quan hệ lao động, cơ quan góp ý cho rằng nền tảng kiểm soát giá cả, áp đặt thời gian và đánh giá hiệu suất (KPI) nên tài xế được coi là người lao động. Từ căn cứ này, người lao động phải được hưởng các quyền lợi cơ bản liên quan bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp. Các chế độ này đặc biệt quan trọng với tài xế và shipper khi đối mặt với rủi ro giao thông liên tục.
Một tài xế luống tuổi nằm nghỉ trên ghế đá, hộp đồ ăn vẫn treo ở xe. Ảnh: Hoàng Việt.
Bộ luật Lao động 2019 quy định một thỏa thuận dù mang tên gọi khác nhưng nếu công việc được trả công, có sự quản lý điều hành và giám sát thì vẫn có thể được xem là hợp đồng lao động. Luật Bảo hiểm xã hội quy định Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định việc tham gia BHXH bắt buộc đối với đối tượng mà có việc làm, thu nhập ổn định, thường xuyên trên cơ sở đề xuất của Chính phủ phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế xã hội từng thời kỳ.
Thực tế còn nhiều nhóm như tài xế công nghệ là lao động có người quản lý trực tiếp, chịu sự chi phối của ứng dụng quyết định phân phối cuốc xe. Song các doanh nghiệp quản lý điều hành ứng dụng xem người lao động như là đối tác nên không đóng BHXH bắt buộc. Năm 2024, ước tính 600.000 tài xế xe ôm công nghệ trên cả nước, chủ yếu hoạt động tại Hà Nội và TP HCM. Trong số này chỉ khoảng 700 người tham gia BHXH tự nguyện, cần thiết phải đưa họ vào diện đóng bắt buộc để hưởng an sinh tốt hơn.
Với người bán hàng online trên các sàn thương mại điện tử, cơ quan góp ý đề xuất mức đóng thấp nhất bằng tham chiếu và cao nhất bằng 20 lần mức trên. Tại thời điểm này, tham chiếu tương đương lương cơ sở, tức dao động 2,53 triệu đồng đến 50,6 triệu đồng. Tỷ lệ đóng góp bằng 22% tiền lương làm căn cứ đóng bắt buộc vào Quỹ Hưu trí tử tuất.
Sau 12 tháng, nhóm này được lựa chọn mức đóng mới. Phương thức đóng hàng tháng thông qua tổ chức kinh doanh qua ứng dụng công nghệ, nhà quản lý sàn giao dịch thương mại điện tử, nhà quản lý nền tảng số có chức năng thanh toán gồm cả tổ chức trong và ngoài nước, các tổ chức có hoạt động kinh tế số khác theo quy định của Chính phủ. Thống kê năm 2024 có khoảng 900.000 người kinh doanh online trên các sàn thương mại điện tử.
Người tiêu dùng xem livestream bán hàng qua mạng xã hội. Ảnh: Thành Nguyễn
Với lao động tại các công trình xây dựng, các cơ quan đề xuất nếu doanh nghiệp sử dụng lao động tại những nơi này không đóng BHXH bắt buộc cho lao động thì cơ quan thuế không quyết toán chi phí tiền lương, BHXH khi xác định thu nhập chịu thuế.
Cơ quan góp ý chỉ ra tình trạng doanh nghiệp xây dựng thường trả lương công nhân theo ngày công, không ký hợp đồng để trốn đóng BHXH hoặc luân chuyển qua nhiều công trình nhằm kéo dài thời gian làm việc dưới 14 ngày để né đóng. Khảo sát tại TP HCM năm 2024-2025 có hơn 50.000 lao động thuộc diện này.
Nhiều trường hợp khoán cho đội trưởng đội xây dựng, nhưng người này không có tư cách pháp nhân để đứng ra đóng BHXH bắt buộc cho thành viên trong đội như một doanh nghiệp hoặc phải trả thêm một phần tiền công được khoán để các cá nhân tự tham gia BHXH không đúng quy định.
Nhóm đóng BHXH bắt buộc trong đề xuất còn có người hưởng thu nhập từ hoạt động cung ứng dịch vụ vận chuyển, giao nhận, bán hàng, bao gồm cả đại lý xổ số, người bán vé số dạo của các Công ty xổ số, đại lý xổ số; môi giới, kết nối giao dịch thông qua nền tảng số, ứng dụng công nghệ hoặc mô hình việc làm linh hoạt và các hoạt động tương tự; lao động thử việc, lao động học nghề, thực tập nghề, lao động làm việc theo hợp đồng lao động có thời hạn dưới một tháng.
Những năm tới, một số ngành nghề, doanh nghiệp thâm dụng lao động như dệt may, giầy da, sản xuất, gia công, lắp ráp điện tử... sẽ đẩy mạnh sử dụng máy móc, thiết bị tự động thay thế lao động trực tiếp. Người lao động có thể phải chuyển sang hình thức làm việc khác như tự kinh doanh, giao nhận, bán hàng, môi giới, làm việc có thời hạn dưới một tháng... Mục tiêu năm 2030 bao phủ BHXH 60% lực lượng lao động trong độ tuổi là thách thức lớn.
Song Bộ Nội vụ cho rằng chính sách mở rộng diện tham gia BHXH cần được đánh giá kỹ lưỡng để không làm xáo trộn cuộc sống lao động. Nội dung đề xuất của Bộ Tài chính thuộc phạm vi điều chỉnh của nhiều ngành luật nên các bên sẽ nghiên cứu cụ thể hơn để báo cáo cấp thẩm quyền xem xét và quyết định.
Dự luật dự kiến trình Quốc hội cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp tháng 10.
Hồng Chiêu
