ASEAN chủ động định hình tương lai

Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) lần thứ ba tại Hà Nội đã trở thành nơi các nước thành viên cất lên cùng một tiếng nói: trong thế giới biến động hiện nay, ASEAN không thể đứng với tâm thế thụ động thích ứng, mà phải chủ động tự định hình tương lai của chính mình.

Từ Hà Nội, thông điệp được phát đi rõ ràng: ASEAN cần đặt đoàn kết nội khối, tự cường và vai trò trung tâm của hiệp hội làm nền tảng để đối mặt với một cấu trúc khu vực và toàn cầu đang định hình lại. Câu hỏi không còn là ASEAN sẽ thích ứng ra sao, mà là ASEAN sẽ định hình tương lai của mình như thế nào và bằng cách nào.

Từ đồng thuận đến hành động

Phát biểu khai mạc AFF 2026 sáng 9-6, Thủ tướng Lê Minh Hưng xác định đây không phải là khẩu hiệu mang tính thời điểm, mà là cách nhìn về vị thế của ASEAN trong thế kỷ 21. Khi các quy tắc nền tảng về kinh tế, công nghệ và quyền lực toàn cầu đang được viết lại, ông gợi ra ba tầm vóc chiến lược mà ASEAN cần hướng tới.

Thứ nhất, ASEAN không chỉ tham gia các xu thế toàn cầu mà còn phải góp phần định hình chúng - trở thành trung tâm của đối thoại, tâm điểm của hợp tác và điểm tựa của lòng tin.

Thứ hai, từ chỗ tận dụng lợi thế lao động và vị trí địa lý, ASEAN phải vươn lên thành trung tâm đổi mới sáng tạo, có khả năng định hình chuỗi giá trị.

"ASEAN không chỉ là nơi công nghệ được tiêu thụ mà phải trở thành nơi công nghệ được tạo ra, không chỉ là nơi các chuỗi cung ứng đi qua mà phải trở thành nơi các chuỗi giá trị được định hình", Thủ tướng nhấn mạnh.

Thứ ba, ASEAN phải là một cộng đồng thực sự của người dân - nơi thành công không chỉ được đo bằng tăng trưởng, mà còn bằng cơ hội cho người trẻ, vai trò của phụ nữ và sự bảo vệ dành cho những nhóm dễ bị tổn thương.

Tinh thần đó được các nhà lãnh đạo khu vực đồng thanh xác nhận. Thủ tướng Timor-Leste Kay Rala Xanana Gusmão, trong bài phát biểu đầu tiên tại AFF với tư cách thành viên đầy đủ của ASEAN, chia sẻ: "Người dân Timor-Leste hiểu rất rõ những khó khăn để đạt được quyền tự quyết dân tộc, hiểu việc bị phớt lờ là như thế nào, và hiểu rằng không quốc gia nào có thể tự quyết định vận mệnh của mình một cách đơn độc. Chúng ta cần nhau, bởi khi hợp tác cùng nhau chúng ta sẽ mạnh mẽ hơn. Trong bối cảnh bất ổn và hỗn loạn hiện nay, không ai có thể đứng một mình".

Nhìn chung, phát biểu của thủ tướng các nước tại AFF 2026 cho thấy sự đồng thuận và quyết tâm chính trị trong việc củng cố đoàn kết nội khối, không để ASEAN bị cuốn vào vòng xoáy cạnh tranh nước lớn hay bị động trước những dịch chuyển của thời đại.

Tự cường và hội nhập sâu

Tuy nhiên vai trò trung tâm của ASEAN không chỉ dừng lại ở một nguyên tắc ngoại giao, mà cần được xem là điều kiện tiên quyết để hiệp hội giữ được khả năng hành động trong một môi trường chiến lược ngày càng phức tạp.

Cựu Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia Marty Natalegawa cho rằng ASEAN cần tìm kiếm "sự cân bằng năng động" thay vì trung lập thụ động - tức liên tục chủ động quản lý quan hệ với các cường quốc dựa trên sự thay đổi của cán cân quyền lực, thay vì cố tạo lập một thế cân bằng mỏng manh giữa các bên.

Từ các phát biểu tại Hà Nội, ba trụ cột nổi lên khá rõ. Một là đoàn kết thực chất - duy trì đồng thuận, giữ vai trò trung tâm và không để ASEAN bị phân hóa trước áp lực bên ngoài.

Hai là tự cường toàn diện - từ công nghệ, năng lượng, lương thực đến khả năng chống chịu trước các cú sốc kinh tế và chiến lược.

Ba là hội nhập sâu sắc hơn - tận dụng quy mô thị trường hơn 700 triệu dân, đẩy mạnh kết nối số, hạ tầng và chuỗi cung ứng để ASEAN không chỉ tiếp nhận dòng chảy kinh tế toàn cầu mà còn tạo ra giá trị gia tăng từ chính không gian phát triển của mình.

Giáo sư Tetsuya Watanabe (Viện Nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á) nhận định trước mắt ASEAN cần chuẩn bị cho các gián đoạn đứt gãy, củng cố chuỗi cung ứng và duy trì động lực trong bối cảnh bất ổn.

Về lâu dài, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào xuất khẩu là không bền vững - khu vực cần các ngành công nghệ và công nghiệp mạnh hơn, ứng dụng công nghệ sâu hơn, đồng thời xác định các ngành nghề ưu tiên có tính bổ trợ trong khu vực, đặc biệt là hành lang Mekong.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, ông Adam Schwarz - Giám đốc điều hành Asia Group Advisors - nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển từ "sản xuất tại ASEAN" sang "sản xuất bởi ASEAN".

Thương mại nội khối, vốn chỉ chiếm khoảng 25% tổng thương mại và chưa tăng trong thời gian dài, cần được đẩy mạnh hơn nữa. Trong bối cảnh chủ nghĩa bảo hộ gia tăng toàn cầu, một ASEAN hội nhập sâu sắc hơn sẽ đứng vững hơn trước các cú sốc bên ngoài.

Điểm đáng chú ý của AFF lần này là thay vì dừng ở những khẳng định mang tính nguyên tắc, nhiều ý kiến đã đi vào các điều kiện cụ thể để ASEAN có thể tự định hình tương lai trong một trật tự đang dịch chuyển. Và để làm được điều đó, vai trò không thể chỉ dừng ở các chính phủ, mà cần sự đồng hành của nhiều giới - từ doanh nghiệp tư nhân, học giả đến các chính đảng.