Tốt nghiệp THPT hiện là kỳ thi quốc gia duy nhất, nên dù không bắt buộc, tất cả đại học vẫn dùng điểm này, kéo theo tranh luận về một kỳ thi "gánh" hai mục tiêu.
Sau 13 năm thi đại học ba chung (chung đề, chung đợt, dùng chung kết quả), năm 2015, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức kỳ thi THPT quốc gia với hai mục đích: xét tốt nghiệp THPT và xét tuyển đại học.
Song từ năm 2020, kỳ thi chỉ còn mục tiêu chính là xét tốt nghiệp. Các trường đại học được tự chủ tuyển sinh, có quyền dùng hoặc không dùng kết quả này.
Dù vậy, tất cả trường đang xét đầu vào bằng điểm thi tốt nghiệp. Giai đoạn 2023-2025, khoảng 50% tân sinh viên nhập học trúng tuyển bằng phương thức này.
Lý giải, ông Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm Tuyển sinh và Truyền thông (trường Đại học Công thương TP HCM), và ông Nguyễn Thành Hưng, Trưởng phòng Tuyển sinh và Truyền thông (trường Đại học Thái Bình Dương), nhìn nhận đây là kỳ thi quốc gia duy nhất với hơn một triệu thí sinh hàng năm, nên kết quả có tính bao quát và chuẩn hóa cao.
Theo ông Sơn, điểm 9 học bạ ở trường A không tương đương trường B, nhưng với kỳ thi tốt nghiệp, cả nước dùng một "thước đo" chung, giúp các trường xác định năng lực của thí sinh ở nhóm nào.
Cùng đó, dùng điểm thi tốt nghiệp giúp các trường giảm chi phí. Ông Sơn cho biết để tổ chức một kỳ thi riêng, trường đại học phải chi số tiền lớn cho ngân hàng đề, khâu coi thi, chấm thi, phần mềm... Hiện, chỉ số ít trường đủ sức làm điều này.
Chưa kể, tất cả trường dùng chung kết quả từ một kỳ thi còn tạo sự thuận tiện, bình đẳng với thí sinh. Nếu các trường thi riêng, học sinh sẽ phải ôn tập, di chuyển nhiều, gây tốn kém và tăng áp lực.
"Nhìn chung, chưa có lựa chọn nào tốt hơn kết quả thi tốt nghiệp cho các trường đại học dựa vào để tuyển sinh", GS Nguyễn Lộc, nguyên Phó Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, nói.
Dù vậy, việc "gắn" hai mục đích vào một kỳ thi làm phát sinh nhiều vướng mắc, theo chuyên gia giáo dục đại học Lê Hữu Lập.
Học sinh thi tốt nghiệp tại TP HCM, tháng 6/2026. Ảnh: Quỳnh Trần
Ông Lập phân tích tốt nghiệp THPT bản chất là kỳ thi tiêu chuẩn (đạt ngưỡng tối thiểu là hoàn thành chương trình), còn tuyển sinh đại học là thi tuyển chọn (phân loại rồi lấy từ cao xuống thấp).
Nếu đề thi "ngả" về mục tiêu xét tốt nghiệp, hiện tượng "mưa điểm 9-10" sẽ xuất hiện, làm giảm độ phân hóa ở nhóm giỏi và khiến các trường khó tuyển sinh. Ngược lại, nếu đề quá khó, kết quả sẽ không phù hợp để xét tốt nghiệp.
Quan sát những năm qua, ông Nguyễn Thành Hưng nhận thấy mục tiêu tuyển sinh đại học đang dần lấn át. Điểm thi này trở thành "tham chiếu chính" để đặt điểm sàn, áp dụng cho mọi phương thức. Các trường phải quy đổi kết quả các phương thức khác về cùng một thang đo nên chọn luôn điểm thi tốt nghiệp "cho tiện". Vì vậy, với nhiều thí sinh, đây thực chất vẫn là kỳ thi đại học.
Dù còn bất cập, đa số chuyên gia cho rằng bỏ thi tốt nghiệp sẽ "tạo ra nhiều hệ quả hơn lợi ích". Theo ông Lộc, nếu giao hoàn toàn cho địa phương và trường phổ thông công nhận tốt nghiệp, hệ thống phải có tính liêm chính rất cao. Bộ cũng thiếu đi một chỉ số khách quan để so sánh chất lượng giáo dục giữa các tỉnh, thành.
Khi đó, các đại học phải dựa vào học bạ, các kỳ thi đánh giá năng lực hoặc tổ chức thi riêng để xét tuyển. Ông Sơn đánh giá điều này có thể tạo ra hiện tượng "làm đẹp" học bạ, gây tốn kém, tăng áp lực cho xã hội.
"Tôi không ủng hộ việc này", ông Sơn nói, cho rằng khâu tuyển sinh sẽ đối mặt nguy cơ không đảm bảo công bằng cho tất cả thí sinh, tạo chênh lệch giữa các phương thức vì không có chuẩn chung.
Bộ Giáo dục: 99% học sinh đỗ cũng không thể bỏ thi tốt nghiệp
Để giải quyết bất cập, các chuyên gia kiến nghị Bộ Giáo dục và Đào tạo chuẩn hóa đề thi theo hướng "đủ nhẹ nhàng" để xét tốt nghiệp, nhưng vẫn đảm bảo độ phân hóa cao để xét tuyển đại học.Ông Lập cho rằng nên đẩy mạnh tổ chức thi trên máy tính với nhiều đợt trong năm, tương tự SAT (bài thi chuẩn hóa của Mỹ). Thí sinh có thể thi nhiều lần, chọn kết quả tốt nhất để xét tuyển.
Còn ông Lộc gợi ý các trường đại học phối hợp mở rộng những kỳ thi riêng hiện có, dùng chung kết quả. Giải pháp này vừa không làm phức tạp thêm khâu tuyển sinh mà vẫn tạo ra thang đo độc lập, đáng tin cậy và duy trì quyền tự chủ.
Thanh Hằng - Dương Tâm
