Để hạt Robusta Việt đi xa...

Chất lượng bắt đầu trước mùa thu hoạch

Mỗi năm, hàng triệu tấn cà phê được thu hoạch trên những vùng đất đỏ bazan của Việt Nam, sau đó theo các chuyến tàu đến châu Âu, Nhật Bản, Mỹ và nhiều thị trường khác. Hạt cà phê Việt đã đi rất xa. Nhưng tên tuổi cà phê Việt lại chưa đi xa tương xứng.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam (VICOFA), Việt Nam hiện có khoảng 730.000ha cà phê, trong đó Robusta chiếm 95%, tập trung chủ yếu tại Tây Nguyên và một số tỉnh Đông Nam Bộ.

Sản lượng cà phê hằng năm đạt khoảng 1,8-2 triệu tấn, đưa Việt Nam đứng thứ hai thế giới và chiếm khoảng 18% sản lượng toàn cầu. Khoảng 1,5 triệu tấn được dành cho xuất khẩu, tương đương 43% lượng Robusta xuất khẩu trên thế giới.

Đằng sau những con số này là sinh kế của khoảng 600.000 hộ dân, cùng lợi thế lớn về điều kiện tự nhiên, vùng nguyên liệu tập trung và khả năng cung ứng ổn định.

Tuy nhiên, ông Hải chỉ ra hơn 91% cà phê xuất khẩu của Việt Nam vẫn ở dạng hạt nhân. Trong nhóm doanh nghiệp xuất khẩu cà phê rang xay, hòa tan, hơn 81% là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Đây là một trong những nguyên nhân khiến Việt Nam đứng đầu về Robusta nhưng người tiêu dùng tại nhiều thị trường vẫn chưa biết nhiều đến thương hiệu cà phê Việt. Phần lớn giá trị gia tăng được tạo ra ở các khâu chế biến sâu, xây dựng sản phẩm và thương hiệu vẫn chưa được giữ lại tương xứng.

Theo các chuyên gia về cà phê, muốn thay đổi vị trí trong chuỗi giá trị, Robusta Việt không thể chỉ dựa vào lợi thế sản lượng. Một hạt cà phê tốt được hình thành từ đất, giống, nguồn nước, dinh dưỡng, cách chăm sóc và cả thời điểm thu hái.

Thực tế sản xuất vẫn còn không ít điểm nghẽn. Việc sử dụng phân bón vượt nhu cầu có thể làm tăng chi phí, gây mất cân bằng dinh dưỡng, thoái hóa đất và phát sinh sâu bệnh. Người trồng bỏ thêm tiền đầu tư nhưng hiệu quả thu về chưa chắc tăng tương ứng. Đến mùa thu hoạch, chất lượng hạt tiếp tục bị ảnh hưởng bởi tỷ lệ quả xanh.

Nâng chất Robusta không phải việc riêng của người trồng

Thí nghiệm của Viện Khoa học kỹ thuật nông lâm nghiệp Tây Nguyên cho thấy, thu hái quả xanh đầu vụ làm hao hụt 22,74% khối lượng nhân so với hái quả chín, đồng thời làm tăng số lỗi trong mẫu cà phê.

Một lần thu hái chưa đúng có thể làm giảm thành quả của cả mùa vụ. Hạt lỗi nhiều khiến nguyên liệu khó đạt tiêu chuẩn chất lượng cao; người trồng cũng khó tham gia các chương trình thu mua phân loại để nhận mức giá tốt hơn.

Trong khi đó, yêu cầu từ thị trường xuất khẩu đang thay đổi nhanh. Chất lượng không còn chỉ được đo bằng kích cỡ hoặc hương vị hạt. Với châu Âu là thị trường tiêu thụ lớn nhất, mỗi lô cà phê còn phải đáp ứng những đòi hỏi ngày càng cao về sản xuất bền vững, minh bạch vùng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc.

Vì vậy, nâng chất Robusta không phải việc riêng của người nông dân. Người trồng cần được hỗ trợ về quy trình canh tác; hợp tác xã phải tổ chức và kiểm soát vùng nguyên liệu; doanh nghiệp cần xây dựng cơ chế thu mua theo chất lượng; cơ quan quản lý và giới khoa học phải đồng hành bằng chính sách, kỹ thuật và thông tin thị trường.

Khi các mắt xích chưa kết nối chặt chẽ, người làm tốt chưa chắc được trả công xứng đáng, còn doanh nghiệp vẫn khó có nguồn nguyên liệu đồng đều để phát triển sản phẩm giá trị cao.