Còi báo động không vang lên trong vụ triển lãm drone gần Kiev hứng tên lửa Iskander-M, có thể do chậm trễ trong quá trình tiếp nhận cảnh báo.
Yulia Gershun, người tham dự triển lãm thiết bị không người lái (drone) ở ngoại ô Kiev hôm 24/7, cho biết còi báo động đã không được kích hoạt trước khi tên lửa đạn đạo Nga lao xuống địa điểm này. "Cuộc tập kích đầu tiên diễn ra hoàn toàn bất ngờ, không phải ai cũng hiểu chuyện gì đang xảy ra", cô nhớ lại.
Gershun cho biết đã nghe thấy âm thanh của tổng cộng 4 tên lửa đạn đạo, trong đó quả thứ hai lao xuống sau tên lửa đầu tiên khoảng vài phút. Cô không nêu cụ thể liệu còi báo động có kích hoạt sau khi tên lửa đầu tiên đánh trúng triển lãm hay không.
Giới chức Ukraine không nhắc đến vấn đề còi báo động không vang lên trước khi tên lửa Nga lao xuống. Tuy nhiên, Serhii Beskrestnov, cố vấn của Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, từng đề cập chủ đề này trong bài viết đăng trên mạng xã hội hồi giữa tháng.
"Tại sao đôi khi còi báo động tên lửa đạn đạo chỉ vang lên sau khi quả đạn đã lao xuống mục tiêu?" là câu mở đầu của bài viết.
Hiện trường triển lãm ở ngoại ô Kiev sau đòn tập kích của Nga hôm 24/7. Video: DSNS Ukraine
Ông cho biết mọi thông tin về những vụ phóng hoặc hoạt động chuẩn bị phóng của Nga đều được "các đối tác" cung cấp cho Ukraine, dường như đề cập Mỹ và đồng minh.
"Chúng tôi không biết, và cũng không nên biết, họ thu thập thông tin bằng cách nào. Dù vậy, chẳng cần là thiên tài để nhận ra nguồn thông tin chính là hoạt động giám sát các bãi phóng bằng vệ tinh và những hệ thống thu thập dữ liệu tên lửa", ông cho hay.
Mỹ phát hiện các vụ phóng tên lửa đạn đạo như thế nào
Mạng lưới cảnh báo tên lửa đạn đạo của Mỹ có 3 lớp, gồm vệ tinh trên quỹ đạo, radar mặt đất và trạm tiếp nhận, xử lý thông tin. Hệ thống vệ tinh đóng vai trò như "con mắt" trên bầu trời, trang bị cảm biến hồng ngoại có khả năng phát hiện tín hiệu nhiệt từ luồng xả động cơ ngay khi tên lửa rời bệ phóng.
"Vệ tinh không chỉ thấy nguồn nhiệt, mà còn biết nguồn nhiệt đó đang di chuyển. Các chuyên viên sẽ phân tích nguồn nhiệt di chuyển nhanh để xác định nó có đặc điểm phù hợp với mẫu tên lửa đạn đạo cụ thể nào hay không, sau đó cung cấp dữ liệu cho các bên quan tâm", tư lệnh Lực lượng Vũ trụ Mỹ B. Chance Saltzman cho biết hồi năm 2024.
Sau khi vệ tinh phát hiện vụ phóng, các đài radar cảnh giới tầm xa của Mỹ sẽ theo dõi mục tiêu trên không gian, tính toán tốc độ và đường bay của quả đạn.
Hệ thống cảnh báo tên lửa của Mỹ. Đồ họa: Youtube/SamEckholm
Một trong số đó là radar mảng pha quét điện tử chủ động (AESA) AN/FPS-132 với hai mặt ăng-ten, mỗi mặt quản lý khu vực không phận riêng với góc phương vị 120 độ, cung cấp tổng góc nhìn 240 độ và tầm theo dõi tối đa 4.800 km. Cụm 5 đài AN/FPS-132 được Mỹ triển khai ở khu vực bảo đảm khả năng cảnh giới 24/7 đối với không phận Bắc Mỹ.
Tất cả thông tin sẽ được chuyển về trung tâm chỉ huy, trong đó có căn cứ vũ trụ Buckley ở bang Colorado. Các ăng-ten vệ tinh đặt trong vòm bảo vệ tại căn cứ sẽ tiếp nhận dữ liệu và chuyển tiếp cho đội chuyên viên để xác minh, phân tích và gửi cảnh báo trong thời gian thực.
Quy trình kích hoạt còi báo động không kích ở Ukraine
Tại Ukraine, nhiệm vụ kích hoạt còi báo động không kích được giao cho các trung tâm phản ứng khẩn cấp nằm sâu dưới lòng đất ở mỗi thành phố. Nếu Nga tung đòn tấn công, các chuyên gia dân sự sẽ phải bật còi báo động trên toàn thành phố để cảnh báo người dân, trước khi lưới phòng không tham chiến.
Trên bản đồ radar tại trung tâm có một vòng tròn màu xanh bao quanh thành phố, máy bay không người lái (UAV) Nga có thể bay tới đô thị trong 7-8 phút sau khi xuất hiện trong vòng tròn.
Phần lớn công việc của họ là kiên nhẫn chờ đợi xem có UAV hay bom lượn tiến vào vùng cảnh báo hay không, do vẫn có khả năng chúng đổi hướng hoặc chỉ bay qua thành phố để tập kích mục tiêu khác. Các chuyên gia thường không kích hoạt còi báo động quá sớm, nhằm tránh làm người dân khó chịu và mất tin tưởng vào hệ thống cảnh báo.
Hệ thống loa tại Ukraine trong ảnh chụp hồi năm 2022. Ảnh: BBC
Với tên lửa đạn đạo, không có chuyện chờ đợi và còi báo động sẽ lập tức kích hoạt ngay khi có vụ phóng. Tên lửa đạn đạo Iskander-M có thể đạt tốc độ 7.400-8.600 km/h, nên lực lượng phòng thủ không có nhiều thời gian để phản ứng.
"Tên lửa có thể bay tới Kiev chỉ vài phút sau khi rời bệ phóng", Beskrestnov cho biết.
Ngoài tự phát hiện mối đe dọa qua mạng lưới radar cảnh giới, các trung tâm còn giữ liên lạc trực tiếp với quân đội Ukraine để nhận cảnh báo và tiếp nhận thông tin từ các đối tác nước ngoài.
Theo ông Beskrestnov, chậm trễ trong quá trình chuyển thông tin có thể khiến hệ thống báo động không được kích hoạt kịp thời, nhất là khi đối mặt tên lửa đạn đạo. "Bất kỳ sự cố nào cũng gây ra chậm trễ trong tiếp nhận thông tin. Không hệ thống nào hoàn hảo, nên sự cố vẫn xảy ra và cảnh báo có thể bị chậm", ông lưu ý.
Xung đột Trung Đông cũng cho thấy hệ thống cảnh báo tên lửa của Mỹ không phải lúc nào cũng hoạt động hiệu quả.
New York Times cho biết khoảng 20 binh sĩ Mỹ đã bị thương trong lúc chạy đến lô cốt trú ẩn khi Iran tập kích sân bay quân sự Muwaffaq Salti tại Jordan. Điều đó cho thấy họ không được cảnh báo đủ sớm để kịp di chuyển đến chỗ an toàn trước khi tên lửa Iran bay tới.
Cuộc tập kích nhằm vào căn cứ Muwaffaq Salti hôm 17/7 đã khiến ba binh sĩ Mỹ thiệt mạng, dường như do tên lửa đạn đạo lao trúng khu nhà ở của quân nhân.
Khoảnh khắc tên lửa Iran đánh trúng căn cứ Muwaffaq Salti ở Jordan hôm 17/7. Video: Al Jazeera
Ông Beskrestnov cho rằng hoạt động giám sát bằng vệ tinh có thể dẫn đến báo động giả, khiến còi cảnh báo được kích hoạt nhưng không có đòn tấn công nào diễn ra. "Điều này xảy ra vì vệ tinh phát hiện hoạt động thường được tiến hành trước các vụ phóng tên lửa, song đòn tập kích lại không diễn ra vì nguyên nhân nào đó", cố vấn của Tổng thống Ukraine cho hay.
Bộ Quốc phòng Nga hôm 24/7 tuyên bố tấn công triển lãm trưng bày nhiều loại drone do Ukraine và nước ngoài sản xuất nhằm "tập kích mục tiêu dân sự trên lãnh thổ Nga". Không quân Ukraine cho biết Nga đã phóng 3 tên lửa đạn đạo Iskander-M hoặc đạn phòng không S-400 hoán cải vào khu vực, trong đó chỉ một quả bị ngăn chặn.
Các công tố viên Ukraine và đại diện ngành công nghiệp quốc phòng cho biết sự việc khiến ít nhất 10 người thiệt mạng, khoảng 100 người bị thương. Tuy nhiên, nhà báo Ukraine Yuliya Kyriyenko nói rằng thương vong thực tế cao hơn nhiều, do tên lửa Nga đánh trúng khu vực trống trải và tập trung hàng trăm người, khiến nhiều nạn nhân "không còn dấu vết".
Phạm Giang (Theo Kyiv Independent, New York Times, WSJ)
