Mỹ, Iran và Oman đều muốn khôi phục hoạt động tại eo biển Hormuz, song mỗi bên theo đuổi những mục tiêu khác nhau về quyền quản lý và trật tự an ninh.
Sau nhiều tháng bế tắc, nỗ lực đàm phán về eo biển Hormuz đang xuất hiện những tín hiệu tích cực. Tổng thống Mỹ Donald Trump tối 4/8 cho biết các cuộc trao đổi với Iran "đang diễn ra rất tốt" và hai bên đã cận kề một thỏa thuận. "Hormuz sẽ sớm được mở lại, hoặc họ bị giáng đòn nặng nề", ông Trump nói.
Một ngày sau, Iran thông báo nước này và Oman đã đạt thỏa thuận về lộ trình của tuyến hàng hải đi qua eo biển Hormuz, nhưng khẳng định Mỹ không liên quan gì đến tiến trình. Tehran tiếp tục bác thông tin đang đàm phán với Washington, đồng thời cảnh báo sức ép quân sự từ Mỹ có thể làm chệch hướng đàm phán về Hormuz.
Những diễn biến dấy lên kỳ vọng rằng eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới, sớm được mở lại. Mỹ, Iran và Oman đều có lợi khi khôi phục hoạt động hàng hải, nhưng tiến trình đàm phán gặp nhiều trắc trở do mỗi bên lại theo đuổi những toan tính riêng.
Iran muốn gì?
Với Iran, việc khôi phục lưu thông hàng hải qua Hormuz chỉ là một phần trong mục tiêu lớn hơn. Nước này muốn bất kỳ thỏa thuận hòa bình nào cũng phải cho phép Tehran thu phí đối với tàu bè đi qua eo biển, dù chưa nêu cơ chế áp dụng. Một quan chức Iran hồi tháng 6 nói mức phí sẽ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong đó có loại tàu, kích thước, loại hàng hóa chuyên chở và một số điều kiện khác.
Đây là lý do Tehran coi việc các tàu di chuyển qua tuyến hàng hải ở phía nam Hormuz, qua lãnh hải Oman và không nằm trong phạm vi quản lý của Iran, là vi phạm thỏa thuận ngừng bắn đã ký với Mỹ.
Các hải trình đi qua eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Nước này cho rằng mọi tàu đi qua eo biển Hormuz đều phải liên hệ với Cơ quan Quản lý vịnh Ba Tư mới được họ thành lập để điều phối hoạt động lưu thông qua eo biển một cách an toàn.
Giới chức Iran gần đây liên tục nhấn mạnh tình hình ở Hormuz sẽ không thể quay về như trước chiến sự, khi hoạt động hàng hải qua eo biển không bị kiểm soát. Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei, các cuộc đàm phán với Oman nhằm vừa bảo đảm quyền chủ quyền của Tehran, vừa tính đến lợi ích an ninh cho cả hai nước.
Trita Parsi, phó chủ tịch Viện Quincy về quản trị nhà nước có trách nhiệm, cho rằng Tehran đang tìm cách chuyển lợi thế giành được trong chiến sự thành vai trò chính trị và thể chế lâu dài đối với một trong những tuyến hàng hải chiến lược nhất thế giới.
"Nếu đạt được cơ chế quản lý mới với Hormuz, Iran có thể duy trì ảnh hưởng ở eo biển chiến lược này mà không cần sử dụng các biện pháp quân sự như trong thời gian qua", Parsi nói.
Sau hơn 5 tháng giao tranh với Mỹ, Iran giờ đây tuyên bố Hormuz là lá bài chiến lược quan trọng nhất của họ. "Chúng tôi sẽ bảo vệ eo biển Hormuz, vì tuyến hàng hải chiến lược này là một trong những trụ cột răn đe của Iran, đóng vai trò quan trọng trong đảm bảo an ninh và lợi ích của quốc gia. Eo biển Hormuz thậm chí còn quan trọng hơn hàng chục quả bom hạt nhân", Mohsen Rezaee, cố vấn của Lãnh tụ Tối cao Iran, hôm 12/7 tuyên bố.
Tính toán của Mỹ
Trong khi đó, mục tiêu của Mỹ hoàn toàn trái ngược. Chính quyền Tổng thống Trump khẳng định mọi tàu thương mại phải được tự do đi qua Hormuz, không cần xin phép Iran và không phải trả bất kỳ khoản phí bắt buộc nào.
Ngoại trưởng Marco Rubio cũng nhiều lần nhấn mạnh Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế và không quốc gia nào có quyền thu phí hoặc kiểm soát việc lưu thông. Theo ông Rubio, nếu Mỹ chấp nhận để một quốc gia kiểm soát eo biển quốc tế, thu phí và sử dụng vũ lực để gây sức ép, điều đó có thể tạo ra tiền lệ nguy hiểm cho nhiều điểm nghẽn hàng hải khác trên thế giới.
Các tàu thương mại neo trên eo biển Hormuz, ngoài khơi thành phố Bandar Abbas, miền nam Iran ngày 17/6. Ảnh: AP
Đây là lý do Mỹ đã áp dụng nhiều chiến thuật, từ tấn công quân sự, áp đặt phong tỏa hàng hải cho tới đe dọa hủy diệt nền văn minh để buộc Iran mở lại eo biển Hormuz.
Tuy nhiên, khi Tehran duy trì thái độ cứng rắn, lập trường của Washington cũng đã có dấu hiệu thay đổi. Truyền thông Mỹ dẫn các nguồn tin nói nước này đang cân nhắc phương án để tàu đi vào vịnh Ba Tư sử dụng tuyến phía bắc qua vùng biển Iran, trong khi tàu rời vịnh đi theo tuyến phía nam thuộc vùng biển Oman.
Sự thay đổi này phản ánh những áp lực mà Nhà Trắng đang đối mặt. Mỹ muốn tránh nguy cơ giá dầu tiếp tục tăng, trong khi việc mở thêm chiến dịch nhằm vào Iran sẽ kéo theo rủi ro về quân sự, kinh tế và chính trị, trong bối cảnh nước này chuẩn bị bước vào cuộc bầu cử giữa kỳ.
Vai trò của Oman
Nếu Iran và Mỹ là hai lập trường đối lập, Oman tiếp tục đóng vai trò trung gian tìm kiếm điểm dung hòa.
Theo các nguồn tin, Muscat là bên đề xuất cơ chế quản lý khu vực đối với eo biển Hormuz thay vì trao quyền kiểm soát cho bất kỳ quốc gia nào. Đề xuất này dựa trên mô hình eo biển Malacca, nơi Indonesia, Malaysia và Singapore phối hợp quản lý, còn các tàu thuyền chỉ đóng góp tự nguyện cho các hoạt động bảo đảm hàng hải, bảo vệ môi trường và tìm kiếm cứu nạn.
Khác với mong muốn của Iran về khả năng thu phí dịch vụ trong tương lai, Oman đề xuất mọi khoản đóng góp đều mang tính tự nguyện thay vì trở thành phí quá cảnh bắt buộc.
Những nút thắt chưa gỡ
Dù các cuộc đàm phán được đánh giá đã đạt tiến triển, nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. Câu hỏi lớn nhất hiện tại là Iran sẽ có vai trò đến đâu trong cơ chế quản lý mới với Hormuz.
Bên cạnh đó, các bên vẫn chưa rõ Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) có chấp nhận những nội dung đang được thảo luận hay không. Một số nguồn tin vùng Vịnh cho rằng đại diện IRGC chưa tham gia trực tiếp đoàn đàm phán, trong khi lực lượng này lại là bên có ảnh hưởng rất lớn trên chính trường Iran.
Nhiều vấn đề khác cũng chưa có lời giải, như cơ chế kiểm tra tàu thuyền ở Hormuz, Mỹ có dỡ bỏ phong tỏa các cảng của Iran hay liệu bản ghi nhớ ký hồi tháng 6 có được khôi phục hay không.
Abas Aslani, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông, cho rằng những diễn biến liên tục chuyển từ đối đầu quân sự sang đàm phán trong thời gian ngắn đã khiến vùng Vịnh rơi vào trạng thái bất định.
"Cả khu vực như đang ngồi trên một chuyến tàu lượn siêu tốc, khi chỉ vài ngày trước, mọi người còn chuẩn bị cho khả năng xung đột leo thang quy mô lớn", ông Aslani ví von.
Theo ông, một thỏa thuận về eo biển Hormuz sẽ là "khởi đầu tích cực, nhưng không thể là cây đũa thần giải quyết mọi vấn đề". Thay vào đó, thỏa thuận này có thể tạo điều kiện để Mỹ và Iran quay lại thực thi bản ghi nhớ hồi tháng 6, trước khi tiếp tục hướng tới "một thỏa thuận cuối cùng về vấn đề hạt nhân".
Như Tâm (Theo Al Jazeera, CNN, Reuters)
