Chuyên gia nhận định tên lửa Burevestnik của Nga dùng động cơ hạt nhân đốt nóng không khí, tạo luồng đẩy giúp nó có thể "bay vòng quanh Trái Đất".
Jake Hecla, giáo sư chuyên về khoa học và kỹ thuật hàng không vũ trụ, hạt nhân tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), cùng nhóm nghiên cứu cuối tuần trước công bố báo cáo phân tích chi tiết về Burevestnik, một trong những "siêu vũ khí" được Tổng thống Vladimir Putin mô tả là "bất khả chiến bại" với tầm bắn gần như không giới hạn.
Không quân Mỹ hồi năm 2020 nhận định Burevestnik nếu được biên chế thành công sẽ giúp Nga sở hữu vũ khí "độc nhất vô nhị với năng lực tấn công xuyên lục địa".
Theo nghiên cứu của giáo sư Hecla, Burevestnik là tên lửa dài khoảng 9,5 m, sải cánh 5,6 m và bay với tốc độ hơn 920 km/h. Tên lửa này "gần như chắc chắn dùng động cơ hạt nhân chu trình trực tiếp", có thể là động cơ tua-bin phản lực luồng, để đạt vận tốc cận âm.
Hệ thống động cơ này hoạt động theo nguyên lý không khí sẽ đi từ bên ngoài qua lõi lò phản ứng, được nén và đưa qua hàng nghìn khe hẹp hình ống bao quanh nhiên liệu hạt nhân. Nhiệt lượng sinh ra từ phản ứng phân hạch đốt nóng và làm giãn nở luồng không khí, tạo ra luồng đẩy phía sau động cơ.
Cấu trúc động cơ được cho là của tên lửa Burevestnik. Đồ họa: NPR, X/William Alberque
Cấu trúc của động cơ Burevestnik khác biệt cơ bản so với phần lớn lò phản ứng hạt nhân, vốn sử dụng thiết kế vòng kín gián tiếp. Các lò này dùng chất làm mát dẫn trong ống kín, thường là nước hoặc chất truyền nhiệt khác, đưa nhiệt từ khu vực phản ứng ra ngoài, trong khi vẫn giữ vật liệu phóng xạ bên trong khoang chứa an toàn.
Tuy nhiên, thiết kế vòng kín gián tiếp có kích thước lớn, nặng nề và phức tạp, không thể lắp lên một tên lửa có kích thước không quá lớn như Burevestnik, theo các chuyên gia.
"Động cơ chu trình trực tiếp của Burevestnik đơn giản và nhỏ gọn hơn nhiều, nhưng có một nhược điểm nghiêm trọng là nguy cơ thải ra lượng lớn vật liệu phóng xạ", Hecla cho biết. "Khí nóng thoát ra từ động cơ phản lực hạt nhân chứa các đồng vị phóng xạ của argon, krypton và carbon. Càng bay lâu, quả đạn càng thải ra nhiều vật liệu phóng xạ như vậy".
Theo chuyên gia MIT, vụ nổ chết người tại căn cứ hải quân Nga ở Arkhangelsk hồi tháng 8/2019 có thể đến từ thất bại của nỗ lực trục vớt nguyên mẫu lò phản ứng Burevestnik. Nhiều người cho rằng hệ thống này đã tự khởi động lại khi đang được vớt từ đáy biển và gây ra vụ nổ, khiến ít nhất 5 chuyên gia thiệt mạng.
Công suất động cơ và tiến trình phóng của tên lửa Burevestnik. Đồ họa: NPR, X/William Alberque
"Với những điều kể trên, tại sao Nga lại triển khai chương trình Burevestnik, đặc biệt khi họ đang có rất nhiều vũ khí mới đang được phát triển hoặc đã biên chế? Lợi thế lớn nhất của Burevestnik vẫn là tầm bắn gần vô hạn", biên tập viên chuyên trang quân sự Mỹ War Zone Thomas Newdick nhận định.
Hamish de Bretton-Gordon, bình luận viên quân sự của Telegraph, từng nhận định "Burevestnik có thể bay vòng quanh Trái Đất và lao tới từ hướng bất ngờ" nhờ tầm bắn gần như không bị hạn chế này.
Nga có thể phóng Burevestnik từ bất cứ đâu, quả đạn sẽ bay trên không rất lâu và tiếp cận mục tiêu từ mọi hướng. Bên phòng thủ hoàn toàn không thể dự đoán được đường bay của Burevestnik, quả đạn giúp khai thác lỗ hổng trong hệ thống phòng thủ và điểm yếu trong năng lực cảnh báo sớm.
Tuy nhiên, thiết kế động cơ hạt nhân giúp Burevestnik đạt tầm bắn gần như vô hạn cũng chính là điểm yếu của nó, bởi tên lửa sẽ để lại dấu vết phóng xạ rõ rệt trong khi bay, khiến nó dễ bị đối phương phát hiện, theo dõi từ khoảng cách rất xa, thậm chí là từ trên vũ trụ.
"Với tốc độ cận âm, quả đạn bay khá chậm, không có thiết kế tàng hình và có thể dễ bị bắn hạ. Ngoài ra, linh kiện bên trong của tên lửa xuống cấp trong quá trình hoạt động của lò phản ứng khiến nhiều người hoài nghi về tầm bắn không giới hạn của Burevestnik", William Alberque, cựu giám đốc chương trình kiểm soát vũ khí, công nghệ và chiến lược của Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), đánh giá.
Tuy nhiên, chuyên gia Hecla nhận định lý do Nga phát triển Burevestnik "có lẽ liên quan nhiều hơn đến chứng minh công nghệ cho các chương trình tiên tiến và tham vọng hơn trong tương lai".
Nga phóng thử tên lửa hành trình hạt nhân Burevestnik năm 2018. Video: BQP Nga
"Chúng có thể là máy bay không người lái (UAV) giám sát dùng năng lượng hạt nhân hoặc hệ thống dùng năng lượng hạt nhân trên không gian, vốn có giá trị quân sự lớn hơn đáng kể so với tên lửa", Hecla nói.
Trong Chiến tranh Lạnh, cả Mỹ và Liên Xô đều thử nghiệm đưa lò phản ứng hạt nhân lên oanh tạc cơ chiến lược, trong đó có Convair NB-36H và Tu-95LAL. Cả hai phi cơ này chỉ tham gia thử nghiệm vận hành lò phản ứng, chưa sử dụng nó để cung cấp năng lượng cho các động cơ.
Mỹ triển khai Dự án Pluto phát triển tên lửa hành trình dùng năng lượng hạt nhân và thử nghiệm lò phản ứng trên mặt đất vào năm 1964 trước khi hủy bỏ. Thiết kế của Pluto hơi khác Burevestnik, với mục tiêu chế tạo quả đạn bay ngang ngọn cây với tốc độ gần 4.300 km/h và phóng vũ khí hạt nhân dọc theo đường bay.
Tên lửa Burevestnik là một trong 6 siêu vũ khí được Tổng thống Putin công bố trong thông điệp liên bang hồi tháng 3/2018. Đây là những khí tài được kỳ vọng giúp Moskva duy trì vị thế siêu cường và cân bằng chiến lược với Washington.
Tháng 10/2025, Nga tuyên bố thử thành công Burevestnik. Tổng tham mưu trưởng quân đội Nga Valery Gerasimov cho biết quả đạn đã di chuyển 14.000 km và bay khoảng 15 tiếng trong cuộc thử nghiệm, song đây không phải giới hạn tối đa.
Nguyễn Tiến (Theo War Zone, AFP, AP, NPR)
