Theo sách "Tranh kiếng Nam bộ", nghề này có tuổi đời hàng trăm năm, ra đời để đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng, khánh chúc tân gia, mừng thọ.
Ấn phẩm dày 280 trang, gồm những bài viết về khởi nguyên của tranh kiếng (kính), các dòng tranh ở Nam bộ, kỹ thuật tạo hình cùng nội dung các tác phẩm tiêu biểu. Theo tác giả Huỳnh Thanh Bình, nghệ thuật này có mặt ở cung đình Huế từ thời Minh Mạng, Thiệu Trị, ban đầu là các sản phẩm mỹ nghệ nhập khẩu, không phổ biến trong đời sống.
Một bức tranh kiếng Nam bộ. Ảnh: NXB Tổng hợp TP HCM
Đầu thế kỷ 20, những di dân Quảng Đông đến lập nghiệp ở vùng Chợ Lớn, bắt đầu mở các tiệm kiếng. Các loại tranh như những bức đại tự, thư họa được dùng trong việc khánh chúc tân gia, khai trương, mừng thọ. Dần dà, bộ môn tranh kiếng Nam Bộ ra đời.
Đến những năm 1920, nghề vẽ tranh kiếng chuyển địa bàn về Lái Thiêu (Thủ Dầu Một). Sau đó, khoảng những năm 1940-1950, nghề lan tỏa khắp miền Nam, trụ lại ở Mỹ Tho, Cai Lậy, Gò Công (Tiền Giang), Chợ Mới (An Giang), Chợ Trạm (Long An), Tây Ninh. Nghệ thuật này còn thâm nhập vào cộng đồng người Khmer, tạo nên dòng tranh kiếng Khmer ở Trà Vinh và Sóc Trăng.
Sách chỉ ra những nét tiêu biểu của một số dòng tranh ở Chợ Lớn, Lái Thiêu, Mỹ Tho, Gò Công, Chợ Mới (An Giang), Khmer. Để tìm hiểu tư liệu, suốt hơn 10 năm, tác giả khảo sát về kỹ thuật tạo tác ở Đồng bằng sông Cửu Long, so sánh, đối chiếu các tác phẩm của người Khmer với các nơi khác ở Nam bộ.
Công đoạn dán vỏ ốc, xà cừ lên tranh kiếng. Ảnh: NXB Tổng hợp TP HCM
Các loại tranh thường được trưng bày để thờ tổ tiên, tín ngưỡng dân gian, tôn giáo, chúc tụng hoặc trang trí nội ngoại thất. Một số nghệ nhân, cơ sở chế tác tiêu biểu như Huỳnh Vĩnh Huê, Lương Chí Bằng (Chợ Lớn), Trương Họa Sư cùng các con (Lái Thiêu), Trần Văn Đẩu cùng người con Hồ Văn Be, Nguyễn Văn Nhựt (Mỹ Tho, Tiền Giang), nhà vẽ Hoa Mai, Hồng Hoa Mai, Út Thế (Tây Ninh).
Tác giả giới thiệu nhiều kỹ thuật tạo hình từ nguyên liệu, màu sắc đến các công đoạn vẽ mẫu, vẽ nét trên kiếng, phơi khô, tô màu. Sách chia các tác phẩm theo từng nhóm chủ đề về tranh thờ, tranh chúc tụng nhân dịp hiếu hỷ, tranh trang trí cho nhà, từ đường, đình miếu. Nội dung đi kèm hình ảnh minh họa để độc giả tiện tra cứu.
Sau hơn 100 năm, tranh kiếng Nam bộ có nhiều thay đổi. Bên cạnh loại vẽ thủ công, kết hợp kỹ thuật tráng thủy, cẩn ốc xà cừ còn có loại tranh dán mặt, dán đầu cắt từ ảnh chụp hay tranh in. Nghệ nhân chỉ vẽ phần thân hình, trang phục cũng như phông nền, cảnh sắc. Một số cơ sở chuyển đổi từ cách vẽ thủ công sang kỹ thuật kéo lụa tiên tiến, in 3D lên kiếng. Đến nay, hình thái nghệ thuật này vẫn hiện diện trong các khu chợ, hiệu tiệm khắp miền Nam.
Sách "Tranh kiếng Nam Bộ: Nghệ phẩm của mọi nhà". Ảnh: NXB Tổng hợp TP HCM
Huỳnh Thanh Bình là tác giả các bài viết, đầu sách về văn hóa thế giới, mỹ thuật Phật giáo, mỹ thuật Việt Nam và văn hóa dân gian. Những quyển sách của chị từng được xuất bản gồm Tranh kiếng Nam Bộ (2013, tái bản cuối 2025), Biểu tượng thần thoại về chư thiên và linh vật Phật giáo (2018, tái bản 2023), Tranh tường Khmer Nam Bộ (2020), Quy pháp đồ tượng Hindu và Phật giáo Ấn Độ (2021), Tranh dân gian Nam Bộ (2024).
Mai Nhật
