Tiểu thuyết ''Hum'' của Helen Phillips khắc họa viễn cảnh cuộc sống riêng tư bị thuật toán theo dõi, thiên nhiên thành hàng hóa xa xỉ, phải trả tiền để nhìn thấy.
Hôm 27/5, Guardian đưa tin tiểu thuyết Hum của nhà văn người Mỹ Helen Phillips, phát hành vào tháng 8/2024, giành giải thưởng Văn học giả tưởng về khí hậu (Climate Fiction Prize 2026). Giải có trị giá 10.000 bảng, nhằm tôn vinh những tác phẩm xuất sắc gắn liền chủ đề biến đổi khí hậu và tương lai của nhân loại.
Hum khắc họa thế giới giả tưởng đen tối tại một đô thị ngột ngạt. Tại đây, đời sống của con người từ không gian riêng tư đến môi trường tự nhiên đều bị kiểm soát bởi thuật toán và hệ thống camera giám sát.
Tác giả Helen Phillips có ý tưởng viết sách từ một trải nghiệm thực tế. Sau khi đi bộ từ nơi làm việc về nhà và chợt nghĩ mình cần mua khăn lau bát đĩa, cô mở máy tính ra và thấy ngay quảng cáo về sản phẩm này. Cảm giác bị theo dõi bởi các thuật toán đã thôi thúc nữ nhà văn hình dung về những kịch bản đáng lo ngại khi mọi hoạt động của con người đều bị công nghệ kiểm soát.
Bìa sách "Hum". Ảnh: Climate Spring
Câu chuyện tập trung vào May, một người mẹ lâm cảnh thất nghiệp bởi chính hệ thống AI mà cô từng tham gia xây dựng. Gia đình rơi vào cảnh nợ nần chồng chất, chồng chỉ có thể kiếm sống từ các công việc tự do bấp bênh. Vì thế, May chấp nhận làm ''vật thí nghiệm'' cho một dự án công nghệ chống lại sự giám sát. Sách bắt đầu với cảnh May đang trải qua một cuộc phẫu thuật thay đổi đường nét trên gương mặt. Cuộc phẫu thuật giúp May trở nên vô hình trước camera an ninh, đổi lấy một khoản thù lao nhằm trang trải cuộc sống trong vài tháng tới.
Có tiền, May quyết định mua thẻ tham quan ba đêm tại Botanical Garden - không gian xanh hiếm hoi còn sót lại trong thành phố được bao bọc bởi những bức tường kiên cố. Cô muốn bù đắp cho các con - Lu 8 tuổi và Sy 6 tuổi, đồng thời giúp cả gia đình ''cai nghiện'' các thiết bị số đeo tay vốn kết nối với những con thỏ AI ảo truyền phát quảng cáo. Để chuẩn bị, May yêu cầu chồng con để tất cả máy móc ở nhà.
Tuy nhiên, kỳ nghỉ không bình yên như mong đợi do các dịch vụ thương mại vẫn xuất hiện khắp nơi trong khu bảo tồn. Cao trào của sách nằm ở tình huống hai đứa trẻ đi lạc vào một lối khuất rồi bị đẩy ngược ra thế giới ô nhiễm, bẩn thỉu phía ngoài thành phố. Do đã chủ động cắt đứt mọi công cụ định vị từ trước, vợ chồng May hoàn toàn bất lực. Cô buộc phải gạt bỏ sự hoài nghi để đặt niềm tin vào ''hum'' - loại robot có hình dáng giống người, thông minh và được lập trình với tính thấu cảm cao đang làm việc tại đây, nhờ phát lệnh tìm kiếm khẩn cấp trên toàn mạng lưới.
Các con của May nhanh chóng được một robot ''hum'' khác tìm thấy trong tình trạng an toàn và không bị thương tích. Tuy vậy, sự việc May để lạc con bị phát tán và công khai lên mạng xã hội, biến cô thành mục tiêu tấn công của dư luận. Cô bị chỉ trích là vô trách nhiệm khi bắt con rời xa các tiện ích công nghệ. Cục Hỗ trợ Gia đình thậm chí vào cuộc, điều tra về hành vi ''bỏ bê trẻ vị thành niên''. Áp lực khiến May rơi vào trạng thái hoang tưởng, dằn vặt và hoài nghi chính năng lực của bản thân trước sự chuẩn xác, tối ưu của các robot thấu cảm. Tác phẩm đặt ra câu hỏi: Liệu trong tương lai, máy móc có thể thay thế cả thiên chức chăm sóc của con người? Đồng thời, nó cảnh báo về xã hội lạnh lùng, nơi con người sẵn sàng hùa nhau phán xét dựa trên những tiêu chuẩn máy móc, áp đặt.
Ở những trang cuối, cuộc điều tra kết thúc với kết luận May không có lỗi. Cô được minh oan, nhận lại sự công nhận là người mẹ tận tụy, hết lòng vì con cái. Dù nhân vật chính đã tìm thấy bản ngã, tác phẩm vẫn khép lại bằng một cái kết mở đầy trăn trở. Những bất ổn của thời đại như các khu rừng ngoài kia tiếp tục cháy, công nghệ ngày càng lấn lướt và tương lai vô định của thế hệ sau vẫn chưa có lời giải đáp. Qua đó, nhà văn đưa ra lời cảnh báo về khủng hoảng sinh thái và sự bủa vây của thuật toán, thực tế vừa lợi, vừa hại mà con người phải đối mặt, không thể né tránh, trốn chạy.
Nhà văn Helen Phillips. Ảnh: Andy Vernon-Jones
Helen Phillips, 45 tuổi, là nhà văn Mỹ, giảng viên tại Cao đẳng Brooklyn (New York). Bà đạt nhiều giải thưởng văn học uy tín như Học bổng Quỹ Guggenheim, Giải thưởng Nhà văn của Quỹ Rona Jaffe và Giải Italo Calvino. Các tác phẩm nổi bật của bà gồm tiểu thuyết The Need (đề cử giải Sách Quốc gia Mỹ 2019), The Beautiful Bureaucrat (chung kết giải Sách của tờ Los Angeles Times 2015), hai tập truyện ngắn Some Possible Solutions và And Yet They Were Happy, cùng một cuốn truyện phiêu lưu thiếu nhi. Nhiều sáng tác khác của Helen Phillips thường xuyên xuất hiện trên các trang báo lớn như The Atlantic và The New York Times.
Giải thưởng Văn học giả tưởng về khí hậu do tổ chức Climate Spring hỗ trợ thực hiện, lần đầu trao vào năm 2025 cho nhà văn Abi Daré với tác phẩm And So I Roar. Năm nay, để đạt được danh hiệu này, Hum của Helen Phillips đã vượt qua các tác phẩm khác trong danh sách rút gọn gồm: The Book of Records (Madeleine Thien), Dusk (Robbie Arnott), The Tiger's Share (Keshava Guha), Awake in the Floating City (Susanna Kwan) và Endling (Maria Reva).
Khánh Linh (theo Guardian)
