Phát triển tuyến vú, tinh hoàn, tăng chiều cao nhanh bất thường, nổi mụn trứng cá có thể là những dấu hiệu cảnh báo trẻ dậy thì sớm.
Dậy thì là giai đoạn chuyển tiếp từ thời thơ ấu sang tuổi trưởng thành, đánh dấu sự phát triển về thể chất, tâm lý và khả năng sinh sản. Dậy thì được xem là sớm khi xuất hiện trước 8 tuổi ở bé gái và trước 9 tuổi ở bé trai.
Theo ThS.BS Đỗ Tiến Sơn, khoa Nhi, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội, ở bé gái, biểu hiện sớm và thường gặp nhất là tuyến vú phát triển, thường diễn ra khá nhanh trong khoảng 4-6 tháng. Ban đầu, trẻ xuất hiện một hoặc hai khối mô cứng nhỏ dưới nhũ hoa, đôi khi đau nhẹ khi chạm vào. Trẻ tăng chiều cao nhanh hơn bình thường, mọc lông mu, lông nách, da tiết nhiều dầu, nổi mụn trứng cá, có mùi cơ thể như người lớn hoặc xuất hiện khí hư. Nếu dậy thì tiến triển nhanh, bé có thể có kinh nguyệt rất sớm, trước 10 tuổi, thậm chí trước 8 tuổi.
Không chỉ thay đổi về thể chất, nhiều bé gái trở nên nhạy cảm hơn, dễ xấu hổ, cáu gắt hoặc thay đổi cảm xúc do tâm lý chưa kịp thích nghi với những biến đổi của cơ thể.
Ở bé trai, dấu hiệu đầu tiên thường là tinh hoàn tăng kích thước trước 9 tuổi, sau đó dương vật phát triển lớn, xuất hiện lông mu, lông nách, ria mép, mùi cơ thể, mụn trứng cá và giọng nói trầm hơn. Trẻ cũng tăng chiều cao nhanh, cơ bắp phát triển rõ và đôi khi trở nên hiếu động, bốc đồng hơn do tác động của hormone testosterone.
Theo bác sĩ Sơn, khác với bé gái, dậy thì sớm ở bé trai có tỷ lệ liên quan đến bệnh lý thực thể như tổn thương não, u não hoặc bất thường thần kinh trung ương cao hơn. Nếu bé trai có dấu hiệu nghi ngờ dậy thì sớm, đặc biệt khi kèm đau đầu kéo dài, nôn, giảm thị lực hoặc co giật, đều cần được khám sớm để tìm nguyên nhân.
"Không phải trẻ nào có biểu hiện phát triển cơ thể sớm cũng là dậy thì sớm", bác sĩ Sơn nói. Một số trẻ chỉ phát triển tuyến vú đơn độc, chỉ mọc lông mu hoặc tăng mùi cơ thể nhưng trục nội tiết chưa hoạt động. Đây được gọi là biến thể phát triển sinh lý, đa số là lành tính, chỉ cần theo dõi định kỳ. Ngược lại, cũng có những trường hợp trẻ chỉ tăng chiều cao nhanh hoặc tuổi xương lớn hơn tuổi thật mà chưa xuất hiện rõ dấu hiệu sinh dục. Những biểu hiện này đều cần được bác sĩ chuyên khoa Nội tiết Nhi đánh giá để tránh bỏ sót bệnh hoặc điều trị không cần thiết.
Bác sĩ Sơn đang tư vấn cho một phụ huynh. Ảnh minh họa: Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh
Dậy thì sớm làm tăng nguy cơ béo phì, hội chứng chuyển hóa, tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 và bệnh tim mạch ở tuổi trưởng thành.
Dậy thì sớm được chia thành hai nhóm chính. Dậy thì sớm trung ương là tình trạng trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục hoạt động sớm, chiếm khoảng 80-90% trường hợp ở bé gái, phần lớn không tìm thấy nguyên nhân cụ thể. Trong khi đó, dậy thì sớm ngoại biên xảy ra khi hormone sinh dục được tiết ra từ các nguồn ngoài trục nội tiết như u buồng trứng, u tinh hoàn, bệnh lý tuyến thượng thận, một số hội chứng di truyền hoặc do trẻ tiếp xúc với các chế phẩm chứa hormone từ bên ngoài.
Ngoài nguyên nhân bệnh lý, béo phì, thừa cân, tiền sử gia đình dậy thì sớm, trẻ sinh nhẹ cân hoặc tiếp xúc kéo dài với sản phẩm chứa estrogen hay testosterone không đúng chỉ định cũng có thể làm tăng nguy cơ khởi phát dậy thì sớm.
Để chẩn đoán, bác sĩ sẽ khai thác tiền sử, khám lâm sàng và đánh giá mức độ phát triển sinh dục theo thang điểm Tanner. Trẻ được đo chiều cao, cân nặng, tính tốc độ tăng trưởng, chụp X-quang bàn tay để xác định tuổi xương. Đồng thời, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm hormone như LH, FSH, estradiol hoặc testosterone, siêu âm tử cung - buồng trứng ở bé gái hoặc siêu âm tinh hoàn ở bé trai.
Một số trường hợp cần thực hiện nghiệm pháp kích thích GnRH để xác định dậy thì sớm trung ương. Nếu nghi ngờ nguyên nhân từ não bộ, đặc biệt ở bé trai hoặc trẻ khởi phát dậy thì quá sớm, bác sĩ sẽ chỉ định chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não nhằm phát hiện các bất thường ở vùng hạ đồi - tuyến yên.
Theo bác sĩ Sơn, không phải mọi trẻ dậy thì sớm đều cần điều trị. Nhiều trường hợp dậy thì tiến triển chậm hoặc chỉ là các biến thể sinh lý có thể theo dõi định kỳ. Điều trị được cân nhắc dựa trên tuổi khởi phát, tốc độ tiến triển, tuổi xương, mức độ ảnh hưởng lên chiều cao trưởng thành, mức độ ảnh hưởng tâm lý.
Trẻ dậy thì sớm trung ương có thể được điều trị bằng thuốc đồng vận GnRH tiêm định kỳ nhằm ức chế hoạt động của trục nội tiết, bảo tồn chiều cao trưởng thành. Với dậy thì sớm ngoại biên, điều trị tập trung vào nguyên nhân gây tăng hormone sinh dục như phẫu thuật khối u, điều trị bệnh lý tuyến thượng thận hoặc ngừng các chế phẩm chứa hormone nếu có.
Bác sĩ Sơn khuyến cáo phụ huynh nên theo dõi chiều cao, cân nặng và các mốc phát triển của trẻ định kỳ để phát hiện sớm những bất thường. Xây dựng cho trẻ chế độ dinh dưỡng cân đối, kiểm soát cân nặng hợp lý, ngủ đủ giấc, duy trì hoạt động thể lực hằng ngày, hạn chế sử dụng các sản phẩm chứa hormone hoặc thuốc nội tiết khi không có chỉ định y khoa.
Khi nghi ngờ trẻ dậy thì sớm, phụ huynh không nên tự ý mua thuốc, thực phẩm chức năng hoặc các sản phẩm được quảng cáo có tác dụng ức chế dậy thì. Bé nên khám ở cơ sở y tế có chuyên khoa Nội tiết Nhi để được chẩn đoán và có kế hoạch điều trị phù hợp.
Trịnh Mai
Độc giả gửi câu hỏi về bệnh trẻ em tại đây để được bác sĩ giải đáp
