Thứ tư, 1/7/2026, 00:10 (GMT+7)
Mục tiêu khí hậu của châu Á thêm thách thức khi nhiều nước phải đa dạng hóa nguồn cung, gồm cả than đá, để đảm bảo an ninh năng lượng.
Phụ thuộc lớn vào nguồn dầu khí nhập từ Trung Đông, cuộc xung đột ở khu vực này gần đây khiến nhiều nước châu Á chứng kiến nguồn cung co hẹp, giá cả tăng.
Trong bối cảnh các cuộc đàm phán chấm dứt chiến sự giữa Mỹ và Iran vẫn kéo dài, nhiều quốc gia đang thúc đẩy phát triển điện hạt nhân, cam kết mở rộng năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, họ cũng đồng thời gia tăng sản xuất và đầu tư nhiệt điện than để tạo "vùng đệm" trong các thời điểm khủng hoảng.
Ông Sandeep Pai, chuyên gia tại Viện Nicholas về Năng lượng, Môi trường và Phát triển bền vững thuộc Đại học Duke, cho biết các nước châu Á gần đây đã nỗ lực loại bỏ than đá, dần nhằm cắt giảm phát thải và cải thiện chất lượng không khí.
Tuy nhiên, cuộc xung đột đã làm thay đổi tiến trình này. "Cuối cùng, an ninh năng lượng vẫn được ưu tiên hơn mọi cân nhắc về khí hậu", ông Pai, nhận định.
Tại Đông Á, Hàn Quốc và Nhật Bản đã tăng sản lượng điện từ than để duy trì ổn định hệ thống điện lưới quốc gia, khi việc đóng cửa eo biển Hormuz làm gián đoạn nguồn cung dầu và khí đốt sang châu Á.
Hai nước này gần như phải nhập khẩu toàn bộ nhu cầu năng lượng, chủ yếu qua tuyến eo biển Hormuz. Đối mặt với nguy cơ thiếu hụt trong giai đoạn chiến sự, Hàn Quốc đã trì hoãn kế hoạch đóng cửa ba nhà máy điện than.
Các nước Đông Nam Á có động thái tương tự. Sau khi xung đột bùng phát, Philippines tăng phát điện từ than và ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng. Chính phủ từng cân nhắc dỡ bỏ lệnh cấm xây mới nhà máy điện than nhưng cuối cùng giữ nguyên, dù các dự án đã được phê duyệt trước đó vẫn tiếp tục triển khai.
Sà lan chở than trên sông Mahakam tại tỉnh Đông Kalimantan, Indonesia, ngày 31/8/2019. Ảnh: Reuters
Indonesia, nhà xuất khẩu than nhiệt lớn nhất thế giới, chứng khiến giá than tăng lên mức cao nhất nhiều năm. Nước này đang sửa đổi quy định thương mại và áp các loại thuế mới với mặt hàng này.
Ở Nam Á, Ấn Độ dự định chi 3,9 tỷ USD để chuyển đổi than thành nhiên liệu và hóa chất công nghiệp, nhằm thay thế hàng nhập khẩu, qua đó duy trì vai trò của than trong nền kinh tế.
Năm 2021, Liên Hợp Quốc từng tuyên bố than đá đã "trở thành dĩ vãng" sau khi gần 200 quốc gia cam kết loại bỏ dần điện than. Tuy nhiên, xung đột Ukraine nổ ra vào 2022 khiến nguồn cung khí đốt bị gián đoạn, nhiều nước châu Âu đã quay lại sử dụng than nhiều hơn, đồng thời xây thêm các tuyến đường ống và cảng nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch.
Giờ đây, cú sốc năng lượng thứ hai trong chưa đầy một thập kỷ tiếp tục củng cố vai trò của than đối với an ninh năng lượng ở châu Á, theo Michelle Manook, Giám đốc điều hành FutureCoal - tổ chức được ngành nhiên liệu hóa thạch hậu thuẫn, trước đây mang tên Hiệp hội Than Thế giới.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) dự báo đầu tư toàn cầu vào than sẽ đạt 180 tỷ USD trong năm 2026, cao nhất kể từ năm 2012. Theo Global Energy Monitor, sản lượng điện than toàn cầu giảm 0,6% năm ngoái, nhưng công suất các nhà máy mới vẫn tăng 3,5%. Ông Pai dự báo biện pháp ứng phó khẩn cấp của châu Á đang dần được chuyển thành chính sách dài hạn, khả năng kéo dài vòng đời của điện than.
Chưa thể thoát phụ thuộc than đá nhưng châu Á cũng đồng thời tích cực đầu tư vào điện hạt nhân và tái tạo. Hàn Quốc đang tăng sản lượng từ các nhà máy điện hạt nhân và đẩy nhanh công tác bảo dưỡng để sớm đưa 5 lò phản ứng ngừng hoạt động trở lại vận hành.
Theo bà Michiyo Miyamoto, chuyên gia Viện Phân tích Kinh tế và Tài chính Năng lượng (IEEFA), Nhật Bản hiện thúc đẩy tái khởi động các nhà máy điện hạt nhân bị dừng sau thảm họa Fukushima năm 2011. Sau sự cố này, Nhật buộc phải tăng sử dụng than khi công suất phát điện quốc gia tạm thời giảm một phần ba.
Ở Đông Nam Á, điện mặt trời ngày càng phổ biến. Việt Nam đặt mục tiêu hàng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu. Trong khi, người dân Philippines đang đổ xô lắp đặt điện mặt trời mái nhà với tốc độ kỷ lục.
Bà Brenda Valerio, đại diện tổ chức phi lợi nhuận New Energy Nexus, nhận xét quá trình đa dạng hóa nguồn cung để đảm bảo an ninh năng lượng không xóa bỏ những thành quả chuyển đổi xanh. "Nhưng nó cho thấy đây là quá trình gập ghềnh và luôn có nhiều tranh cãi", bà nhận định.
Tương tự, Luke Holt, Giám đốc năng lượng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của hãng tư vấn Ramboll, cho rằng các nỗ lực cắt giảm phát thải và đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 là chiến lược dài hạn, đòi hỏi theo đuổi liên tục nhiều năm.
"Chúng tôi nhận thấy những kế hoạch này rất dễ bị phân tâm. Đã có quá nhiều cú sốc làm gián đoạn lộ trình khử carbon", ông đánh giá.
Phiên An (theo AP)
