Các chuyên gia bảo tồn đã thiết lập một đường dây nóng xuyên quốc gia, ứng dụng Mekong Fish và đội phản ứng nhanh nhằm giải cứu cá khổng lồ trên sông Mekong.
Thông qua sáng kiến nghiên cứu mang tên dự án Kỳ quan sông Mekong, Zeb Hogan, nhà sinh vật học tại Đại học Nevada, Reno, và đồng nghiệp dành nhiều năm xây dựng lòng tin và cải thiện giao tiếp với cộng đồng ngư dân, qua đó thúc đẩy họ thông báo cho nhà chức trách về những trường hợp đánh bắt nhầm. Trong năm 2024-2025, người dân đã hơn chục lần báo tin con cá tra dầu tình cờ mắc lưới.
Để tăng cường hợp tác giữa chuyên gia bảo tồn và cộng đồng ngư dân, các nhà nghiên cứu phát triển ứng dụng Mekong Fish, cho phép người dân ghi lại mỗi lần đánh bắt theo thời gian thực, bao gồm nhập kích thước, đăng tải ảnh và tự động lưu tọa độ GPS. Dữ liệu sau đó được chia sẻ trực tiếp với cơ quan thủy sản và đánh dấu những loài bị đe dọa. Trong 6 tháng năm ngoái, các khu vực thí điểm ghi nhận 965 con cá thuộc hầu hết 18 loài trong danh mục quản lý.
Hogan và đồng nghiệp người Campuchia thả một con cá tra dầu xuống sông Tonle Sap gần Phnom Penh. Ảnh: Zeb Hogan
Pin Kakada, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Nông nghiệp Hoàng gia Campuchia, trưởng nhóm phát triển ứng dụng, chia sẻ. "Trước đây, chúng tôi có thể thấy cá ở chợ, nhưng không biết chúng được bắt ở đâu hoặc bao nhiêu con bị bắt. Giờ thì chúng tôi đã có dữ liệu".
Ngoài ứng dụng, nhà chức trách cũng bố trí đường dây nóng và thành lập đội phản ứng nhanh chuyên giải cứu cá khổng lồ. Khi một con cá thuộc loài cực kỳ nguy cấp bị bắt nhầm, ngư dân gọi đến đường dây nóng hoặc thông báo cho chính quyền địa phương để cử đội cứu hộ tới giải cứu.
Đầu tháng 1, trong mùa cao điểm đánh bắt ở Campuchia, Chea Seila, thành viên trong đội phản ứng nhanh, nhận được tin ngư dân bắt được con cá tra dầu nặng 95 kg. Trong vài giờ, cô và đồng nghiệp có mặt tại hiện trường để đo đạc, gắn thẻ và thả con cá cực kỳ nguy cấp này trở lại mặt nước. Sau đó, Seila tiếp tục nhận được cuộc gọi từ gần Phnom Penh báo tin ngư dân vô tình bắt một con cá hô nặng 78 kg, loài vật cũng đang bị đe dọa nghiêm trọng. Đội phản ứng đã thả con cá khổng lồ này trở lại sông.
Theo Science, vào tháng 6/2022, nhờ tin báo từ ngư dân địa phương, một nhóm nhà khoa học làm việc trong dự án Kỳ quan sông Mekong phát hiện con cá đuối khổng lồ nặng 300 kg và dài gần 4 m từ đầu tới đuôi, phá kỷ lục cá nước ngọt lớn nhất từng được ghi nhận. Sau khi đo kích thước và đeo thẻ theo dõi, họ đã thả con vật về tự nhiên.
Cá khổng lồ sông Mekong dần biến mất
Theo National Geographic, sông Mekong trải dài qua 6 quốc gia chứa nhiều loài cá khổng lồ hơn bất kỳ dòng sông nào khác trên Trái Đất, một số loài có thể nặng hơn 270 kg. Từng phân bố dồi dào khắp lưu vực sông Mekong, số lượng cá khổng lồ suy giảm nghiêm trọng trong những thập kỷ gần đây do nạn đánh bắt quá mức, xây dựng đập, và mực nước sông lên xuống thất thường.
Cá nước ngọt khổng lồ là một trong những loài động vật bị đe dọa nhiều nhất trên Trái Đất. Ở một số khu vực, quần thể cá nước ngọt khổng lồ (có thể nặng tới 90 kg hoặc dài 1,8 m) giảm hơn 95% kể từ năm 1970. Sông Mekong chứa nhiều cá khổng lồ hơn bất kỳ dòng sông nào khác có thể do mùa lũ đặc thù, môi trường nhiều vũng nước sâu và độ đa dạng sinh học cao cho phép cá phát triển cực kỳ lớn.
Các nhà nghiên cứu đo kích thước của con cá đuối khổng lồ trước khi thả xuống sông. Ảnh: Fishbio
Sự suy giảm số lượng của cá khổng lồ không chỉ do đánh bắt quá mức mà còn do những thay đổi lớn ở thượng nguồn. Từ thập niên 1990, Trung Quốc xây dựng hàng loạt đập trên thượng nguồn sông Mekong, làm thay đổi dòng chảy mà cá di cư suốt hàng thiên niên kỷ. Lào mở rộng sản xuất thủy điện, khai thác cát gia tăng và nhịp lũ của sông bị gián đoạn.
Khi Hogan bắt đầu nghiên cứu cá tra dầu Mekong ở miền bắc Thái Lan cuối những năm 1990, loài cá này đã suy giảm mạnh. Theo ghi chép của Câu lạc bộ Ngư dân Chiang Khong, số cá tra dầu trong độ tuổi sinh sản bị bắt mỗi mùa là 80 con vào thập niên 1980 nhưng đến năm 1997, con số giảm xuống chưa đến 10 con. Trong một thập kỷ gần đây, một số mùa ngư dân không bắt được con nào.
"Sông Mekong vẫn đang đối mặt với những thách thức lớn. Nhưng những gì chúng tôi đang thấy hé lộ bảo tồn có thể vẫn hiệu quả ngay cả trong một hệ thống đang chịu nhiều áp lực", Hogan cho biết.
An Khang tổng hợp
