Chuyện của Nam, chuyện xưa, chuyện nay

• • Tác giả, Nhạc sĩ Tuấn Khanh
  • Vai trò, Gửi cho BBC từ Sài Gòn

• Được đăng 8 phút trước

• Thời gian đọc: 8 phút

Vụ khởi tố ông Nguyễn Thành Nam theo Điều 117 Bộ luật Hình sự cho thấy một hình ảnh không phải là một cá nhân bị đè bẹp, mà còn một xã hội công dân bàng hoàng, cảm thấy nghẹt thở và bức bối trước chuyện một án lệ xuất hiện từ hướng của ngôn luận "đấu tố" (từ đây tạm gọi), như mở đầu cho một thời kỳ luật pháp bị dẫn dắt đến khó tin.

Câu chuyện của Nguyễn Thành Nam chắc sẽ còn được nghiên cứu, như một chương sách giáo khoa về khuynh hướng xã hội phán xét thiếu đạo đức pháp lý, về việc người dân có thể phạm tội trong một xã hội kiểm duyệt nghiêm ngặt xuất bản, mà rốt cuộc chỉ có một người phải chịu trách nhiệm, bị khởi tố.

Có lẽ người tổ chức thảo luận với ông, về cuốn sách trên hệ thống Spiderum cũng sẽ bị một án răn đe nào đó tương tự, như một cách để giới thiệu "án biểu trưng và giáo dục" người dân trong nước. Nhưng những phần xung quanh có trách nhiệm đã tận lực quảng bá và ca ngợi cuốn sách này, thì dường như chỉ là giơ cao đánh khẽ, kể cả trong đó có báo Nhân Dân – tiếng nói của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Luật pháp cần công bằng và công minh. Rõ là Nguyễn Thành Nam đã làm đúng và đủ các thủ tục của một công dân trong một đất nước có kiểm duyệt văn hóa để giới thiệu quan điểm của mình, và được chấp thuận, cũng như được sự ủng hộ một cách rộng rãi khởi đầu rồi cuối cùng bị tấn công bởi những lời đấu tố và bị khởi tố hình sự.

Tháng 7/2026, Nguyễn Thành Nam ra trước truyền hình tự nhận tội, tự phủ nhận cuốn sách của mình, kể cả "tự nguyện rời khỏi mọi chức vụ" liên quan đến FPT, thì những cơ quan đăng bài báo ca ngợi rồi gỡ bài, hay rút lại ý kiến trong riêng im lặng, đã "thoát tội" trong đợt đấu tố này?

Án 117 là một án nặng đối với Nguyễn Thành Nam, mà không ít luật sư hay những người quan sát về công bằng xã hội vẫn đang thì thầm tranh cãi. Thế gian ngàn người, sao chỉ mình anh?

Điều này tựa như luật pháp đang được bị thao túng bởi chủ nghĩa dân túy, mà lúc này, suy đoán có thể nhìn thấy là sự điều hướng từ một nhóm cực đoan theo thời thế. Thế giới đã ghi nhận nhiều trường hợp này với tên gọi chung như "trial by public opinion" (Xét xử bằng dư luận) hay "judicial populism" (chủ nghĩa dân túy tư pháp).

Có thể nhìn thấy một vài ví dụ tạm gọi là so sánh để tham khảo.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tý đã có lúc phải ra trước tập thể, tự chối bỏ bài hát Dư âm của mình, phải tự gọi mình là kẻ tiểu tư sản yếu đuối và hèn kém, để được yên thân khi bài hát được vang lên và yêu thích ở miền Bắc, và sau đó được nhắc tới trên đài phát thanh Sài Gòn.

Nhưng dĩ nhiên về sau, bài hát của ông được hát khắp nơi trên đất nước, như ông đã từng nói trong một video phỏng vấn trước khi mất, "Tôi chỉ có bài hát tâm đắc nhất, đó là Dư âm."

Trung Quốc cũng đã có những ví dụ rất cụ thể về việc chính quyền Trung ương nuôi dưỡng những loại kiêu binh và quan điểm cực đoan, thường thao túng luật pháp để làm vũ khí cho bản thân mình, tạo quyền lợi và tô son trát phấn cho phần mình.

Năm 2012, bộ tranh minh họa sách giáo khoa Toán tiểu học (bộ thứ 11) của Nhà xuất bản Giáo dục Nhân dân – nhà xuất bản sách giáo khoa lớn và uy tín nhất Trung Quốc – được thẩm định và duyệt xuất bản, vào khoảng năm 2013, do xưởng thiết kế của họa sĩ Ngô Dũng tại Bắc Kinh thực hiện. Sách đã được sử dụng trong trường học suốt gần 10 năm.

Nhưng rồi tai vay vạ gió xuất hiện, khi làn sóng tố cáo được kích động bí mật bùng nổ vào tháng 5/2022.

Lời đấu tố cho rằng các nhân vật trong tranh có khoảng cách hai mắt quá rộng, ánh mắt vô hồn, các bộ phận trên khuôn mặt không cân đối. Cư dân mạng chỉ trích tranh xấu, phi thẩm mỹ; một số hình ảnh bị cho là có nhân vật mang hình xăm. Sự việc nhanh chóng lan trên mạng xã hội, và liên tục tiếp nhận nhiều lời đấu tố trong nhiều ngày.

Để chiều theo đám đông và những loại kiêu binh mà mình đã nuôi dưỡng, Bắc Kinh đã phản ứng gần như ngay lập tức.

Bộ Giáo dục ra thông báo yêu cầu Nhà xuất bản Giáo dục Nhân dân lập tức chỉnh sửa, tổ chức lại đội ngũ chuyên môn vẽ lại toàn bộ tranh minh họa, đồng thời triển khai rà soát toàn diện sách giáo khoa trên cả nước. Nhà xuất bản còn công khai xin lỗi, tự nhận "cảm thấy tự trách và day dứt", theo tờ The Paper, một trong những tờ báo điện tử có nhiều độc giả ở Trung Quốc.

Khi ngọn gió lớn của phong trào kỷ luật nổ lên, xã hội chết lặng, không có lời nào dám đề nghị xem lại tính hợp lý của ngôn ngữ tố cáo ban đầu.

Ba tháng sau, kết quả điều tra được công bố: 27 người bị xử lý kỷ luật, họa sĩ Ngô Dũng bị cấm tham gia thiết kế, vẽ minh họa sách giáo khoa quốc gia trong tương lai. Mặc dù các cáo buộc chỉ quanh quẩn là "tranh không đẹp, không thể hiện tinh thần phấn khởi của thiếu nhi Trung Quốc", nhưng nói chung làn sóng đấu tố phục vụ lợi ích của một nhóm người đã thành công, còn những cân nhắc theo luật pháp đã hiến định thì bị xô qua một bên.

Tỏ ra trung thành, cực đoan và cương quyết bảo vệ bề trên bằng ngôn luận của mình, thậm chí sử dụng để thao túng cả cái nhìn toàn cục của quốc gia, cũng đã xảy ra từ thời phong kiến của Trung Quốc.

Thời đại Võ Chu (690-697) của Võ Tắc Thiên cũng đã xuất hiện một nhân vật như vậy, đó là Lai Tuấn Thần, được sử sách Trung Quốc ghi nhận là bậc thầy của các loại vu cáo.

Lai Tuấn Thần xuất thân thấp kém, nhưng rất giỏi lợi dụng tâm lý nghi kỵ trong triều đình. Hắn hiểu rằng chỉ cần có một lá đơn tố cáo, cộng với vài lời khai có được từ tra tấn, thì một người vô tội cũng có thể bị kết thành "phản nghịch", và dĩ nhiên, gương trung thành của hắn thì sẽ được rực sáng cùng với danh lợi.

Đã có hàng trăm người bị vu cáo, bị xử tử, bỏ tù bởi Lai Tuấn Thần, được thế quen tay, năm 697, Lai Tuấn Thần chơi lớn, định vu cáo nhiều thân vương họ Võ và cả thái tử. Nhưng lần này các thế lực trong triều liên kết tố cáo ngược lại. Cuối cùng thì Lai Tuấn Thần bị xử tử.

Sau khi Lai Tuấn Thần chết, Võ Tắc Thiên đã nói một câu nổi tiếng.

Sử ghi: "Từ khi Chu Hưng và Lai Tuấn Thần chết, không còn nghe ai mưu phản nữa. Chẳng lẽ những người chết trước đây đều bị oan sao?"

Chu Hưng, phe cánh của Lai Tuấn Thần, là kẻ đã phát minh nhiều kỹ thuật tra tấn, ép cung và vu cáo các nạn nhân.

Loại kẻ ác thì muôn đời được nêu tên, còn những nạn nhân của chúng thì thường là câm lặng và bị chôn khuất trong lịch sử.

Sự kiện Lai Tuấn Thần chết trong lịch sử Trung Quốc được xem là một trong những lời thừa nhận hiếm hoi trong chính sử, rằng nhiều vụ án phản nghịch trước đó có thể chỉ là sản phẩm của vu cáo.

Nhưng cũng từ vụ án Lai Tuấn Thần cho thấy những nạn nhân không bao giờ chỉ là một người, mà vốn sẽ bị soi chiếu cao hơn, âm mưu hành động lớn hơn, tạo tiếng vang hơn.

Ắt không phải chỉ một mình ông Nam, mà rồi sẽ còn có những người khác đang được điều hướng vào án lệ. Nhưng xét trên thực tế, họ chỉ là những người thần phục tuyệt đối nhưng chọn hô vang theo cách riêng.

Muôn năm trước và mãi về sau, cứ giở sách trước đèn mà ngẫm nghĩ chuyện đời, vẫn như vậy.