Kể từ ngày nghỉ hưu bà Thu Hường cảm thấy mình như cô sinh viên mới ra trường, lúng túng tự học từ đầu những việc nhỏ nhất như cách gõ máy tính, soạn văn bản.
Gần 20 năm làm lãnh đạo trong một ngân hàng ở Quy Nhơn nhưng bà Hường không có khái niệm "hết giờ làm việc". Một ngày làm việc của bà chỉ khép lại vào sáng sớm hôm sau khi mọi điểm giao dịch mở cửa an toàn và hệ thống ATM không báo lỗi.
Vì thế, nghỉ hưu với bà giống như bước vào tuần trăng mật. "Cảm giác của tôi những ngày đầu là thở phào vì đã hạ cánh an toàn", người phụ nữ 65 tuổi nói.
Tuy nhiên, sự thoải mái chỉ kéo dài khoảng hai tháng. Khi các chuyến du lịch thưa dần, cựu giám đốc loay hoay thích nghi với nhịp sống mới. Quen có cấp dưới hỗ trợ, nay bà phải tự học cách gõ phím, in tài liệu. Lương hưu chỉ bằng một phần mười thời đương chức khiến bà phải học lại cách chi tiêu. Hụt hẫng lớn nhất là cảm giác "bỗng dưng thành người vô dụng".
"Ngày đi làm có xe đưa đón, mọi người chờ mình chỉ đạo. Nay về nhà thì chồng con chỉ đạo mình", bà nói.
Vợ chồng bà Thu Hường trong chuyến đi Đà Lạt năm 2024. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Khủng hoảng bản sắc
Việt Nam hiện có hơn 14 triệu người từ 60 tuổi trở lên, dự báo tăng lên gần 18 triệu vào năm 2030. Mỗi năm, hàng trăm nghìn người bước qua cánh cửa mà bà Hường trải qua.
Những người từng giữ vị trí quản lý thường dễ rơi vào khủng hoảng hơn khi rời nhiệm sở. Bà Hường kể có một người quen là lãnh đạo sở từng "thét ra lửa" nhưng suy sụp tinh thần đến mức phải điều trị y tế khi về hưu. Có những giám đốc ngày ngày quay về cơ quan cũ, xin được tiếp tục làm việc không lương. Một số khác thậm chí mất trắng số vốn tích cóp cả đời vì đầu tư sai lầm, mà nguyên nhân sâu xa vì họ muốn chứng minh mình "vẫn còn giá trị".
Tiến sĩ Katrina Phillips, giảng viên Tâm lý học tại Đại học RMIT Việt Nam, cho biết đây là biểu hiện của "khủng hoảng bản sắc" sau nghỉ hưu. Suốt nhiều năm, con người thường đồng nhất giá trị bản thân với nghề nghiệp, chức danh hay vai trò xã hội. Khi nghỉ hưu, nhiều người mất điểm tựa để định nghĩa chính mình. Câu hỏi "Nếu không còn là giám đốc, bác sĩ hay giáo viên thì tôi là ai?" trở thành nỗi băn khoăn của không ít người.
"Điều này đặc biệt rõ ở Việt Nam, nơi nhiều người gắn bó với một cơ quan suốt hàng chục năm và xem công việc là thước đo giá trị bản thân", tiến sĩ Phillips nói.
PGS Cù Chí Lợi, nguyên Viện trưởng một viện nghiên cứu tại Hà Nội, cho biết từng trao quyết định nghỉ hưu cho không ít người. "Có người rất khó khăn khi tiếp nhận, không muốn nhìn hay nghe đọc quyết định", ông kể.
Từ trải nghiệm này, ông quyết định "dọn đường" trước cho chính mình. Đến tuổi nghỉ theo quy định từ 5 năm trước, ông Lợi được cơ quan mời ở lại làm chuyên gia cao cấp. Khoảng thời gian chuyển tiếp giúp ông giảm dần khối lượng công việc, từ từ thích nghi với nhịp sống mới.
Ông cũng chuyển ra ngoại ô sinh sống, dành thời gian chăm sóc 300 m2 đất vườn, trồng hoa và học đàn guitar - niềm đam mê từng phải gác lại thời trai trẻ.
Bà Ngọc Cầm và ông Bách Chế, ở Hà Nội trong một buổi hẹn hò năm 2025. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Theo TS Phillips, điều khiến nhiều người nghỉ hưu chật vật không chỉ là mất công việc, còn là mất những mối quan hệ. Duy trì nhịp sinh hoạt và các kết nối xã hội vì thế trở thành một trong những "liều thuốc" quan trọng cho giai đoạn này.
Bà Phạm Thị Ngọc Cầm, ở phường Láng, Hà Nội, dù tham gia dạy học và bơi lội nhưng vẫn hay mất ngủ, tủi thân. Con gái bà đã chủ động thiết lập hồ sơ hẹn hò trên mạng xã hội cho mẹ. Nhờ sự kết nối này, bà Cầm quen ông Lưu Bách Chế, nguyên cán bộ Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Cả hai cùng đi bơi, ăn sáng và trò chuyện vài lần mỗi tuần, giúp sức khỏe tinh thần được cải thiện rõ rệt.
Một lần hướng nghiệp mới
Tiến sĩ Giản Tư Trung, Chủ tịch Học viện Quản lý PACE, đánh giá nghỉ hưu không phải là kết thúc sự nghiệp mà là chặng tiếp theo của hành trình "đại hướng nghiệp" trọn đời. Ông nhận thấy khủng hoảng tuổi 60 có nhiều nét tương đồng với khủng hoảng tuổi 18, không ít người lớn tuổi đối mặt với một khoảng trống, không biết phải làm gì và nên sống thế nào khi nghỉ hưu.
Theo ông, khủng hoảng này xuất phát từ việc mất định hướng cho hàng chục năm tiếp theo. "Khi còn lo mưu sinh, nhiều người không có đủ khoảng lặng để tự hỏi: Rốt cuộc mình sống để làm gì?", ông chia sẻ.
Ông Phạm Phú Phúc trồng rau, thả cá từ khi về quê nhà Thái Bình nghỉ hưu. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Hành trình này đã được ông Phạm Phú Phúc, hơn 70 tuổi, thực hiện từ sớm. Rời vai trò Trưởng cơ quan đại diện Thông tấn xã Việt Nam tại nhiều quốc gia, ông về xã Bắc Đông Quan, tỉnh Hưng Yên làm nông. Ông tự xây nhà, cuốc đất trồng trọt và sinh hoạt đạm bạc. Dù vậy, ông vẫn liên tục cập nhật tin tức, tham gia giảng dạy và bình luận các vấn đề quốc tế cho báo đài.
Giống ông Phúc, bà Thu Hường cũng tìm thấy "sự nghiệp thứ hai" sau những ngày đầu trống trải. Việc cháu nội thứ ba chào đời nhanh chóng cuốn bà vào guồng quay mới. Khu vườn sân thượng nhiều lúc khiến bà bận tối ngày. Sau này bà Hường còn làm admin và thành viên tích cực trong các hội nhóm làm vườn hay phụ nữ trung niên mê du lịch, chụp hình và từ thiện. Gánh nặng cơm áo nhẹ hơn, các mối quan hệ thêm phần sâu sắc.
8 năm nghỉ hưu, bà Hường cho biết đang sống trong giai đoạn cuộc đời viên mãn nhất. "Sau một đời lo toan với nhiều trách nhiệm, tôi đã có thể buông bớt để sống cho mình nhiều hơn", cựu sếp ngân hàng nói.
Phan Dương
