Dùng vốn ngoại để nâng cao nội lực

il y a 1 heure 10

Tại hội nghị quán triệt, triển khai Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra câu hỏi chiến lược: Làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế?

Chật vật chen chân vào chuỗi giá trị

Hơn 2 năm ròng rã bỏ thời gian, công sức vượt qua các quy trình kiểm tra nghiêm ngặt, doanh nghiệp (DN) của ông N.T.D mới thành công trở thành nhà cung ứng sản phẩm mực màn hình cho một tập đoàn điện tử hàng đầu thế giới đóng tại VN. Thế nhưng chưa đầy 1 năm sau khi tự hào bước chân vào chuỗi cung ứng, DN của ông D. lại bị đẩy ra ngoài. Lý do không nằm ở chất lượng sản phẩm mà do tập đoàn này thay đổi đội ngũ quản lý, các giám đốc mới đã đưa những nhà cung cấp quen thuộc từ quê nhà sang thay thế.

Từ kinh nghiệm nhiều năm làm việc với các DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), ông D. nói, rào cản lớn nhất không hẳn là năng lực của DN nội mà là "bức tường lợi ích" khép kín do chính những người điều hành một số DN FDI dựng lên. Thậm chí, để đối phó với áp lực gia tăng tỷ lệ nội địa hóa, có DN FDI "lách luật" bằng cách lập công ty vỏ bọc do người Việt đứng tên, nhập nguyên liệu về đóng gói đơn giản nhằm tính vào thành tích "sản xuất nội địa" trong khi nguồn hàng và dòng vốn vẫn thuộc về hệ sinh thái nước ngoài.

Sau gần 40 năm mở cửa, VN thu hút trên 549 tỉ USD vốn đăng ký với hơn 46.000 dự án FDI. Tuy nhiên, trong suốt thời gian dài, việc đếm số vốn hay số dự án FDI vào VN dường như được quan tâm hơn so với việc phát triển hệ sinh thái nội địa. Theo báo cáo của Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài (VAFIE), dù thu hút lượng vốn khổng lồ, nhiều dự án FDI vẫn hoạt động như những "ốc đảo" khép kín, mang theo hệ sinh thái nhà cung ứng từ quốc gia mẹ sang để tối ưu chi phí và giảm rủi ro, khiến DN VN bị gạt ra ngoài lề.

Thực tế trên dẫn đến tỷ lệ nội địa hóa trong nhiều ngành công nghiệp chủ lực ở mức rất thấp. Theo VAFIE, tại một số tập đoàn lớn đang hoạt động ở VN, tỷ lệ nội địa hóa đạt 20 - 25% nhưng phần lớn lại đến từ các nhà cung cấp cấp 1 của nước ngoài. Tỷ lệ linh kiện từ DN thuần Việt chỉ đạt 5 - 10%, chủ yếu nằm ở các dịch vụ giá trị thấp như bao bì, in ấn, suất ăn hay logistics cơ bản. Các linh kiện cốt lõi đều phụ thuộc hoàn toàn vào chuỗi cung ứng toàn cầu nhập khẩu từ nước ngoài.

Phó cục trưởng Cục Công nghiệp (Bộ Công thương) Phạm Văn Quân thừa nhận hiệu ứng lan tỏa công nghệ và tri thức quản trị từ khối FDI sang khu vực nội địa thấp hơn nhiều so với kỳ vọng. "DN Việt vẫn chật vật để chen chân vào chuỗi giá trị", ông Quân nói và đánh giá chính sách thu hút FDI giai đoạn trước đây khá "mở", chủ yếu tập trung ưu đãi thuế, đất đai và tận dụng lao động giá rẻ, nhưng lại thiếu các ràng buộc pháp lý đủ chặt chẽ về nghĩa vụ chuyển giao công nghệ và phát triển nhà cung ứng bản địa.

Đổi mới chiến lược thu hút vốn ngoại

Ngày 8.6 vừa qua, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 10 với bước chuyển chiến lược, chuyển từ tư duy thu hút vốn sang phát triển nền tảng đầu tư chiến lược, ưu tiên chất lượng, giá trị gia tăng và khả năng liên kết chuỗi. Trong phát biểu chỉ đạo tại hội nghị quán triệt, triển khai nghị quyết ngày 30.6, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt ra câu hỏi mang tính chiến lược: "Chúng ta không còn đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm vốn nước ngoài nữa, thay vào đó chúng ta phải trả lời câu hỏi hóc búa hơn: làm thế nào sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài để nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế".

Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị nêu rõ quan điểm trong giai đoạn mới cần phải chuyển mạnh từ tư duy chủ yếu thu hút vốn sang tư duy phát triển nền tảng đầu tư chiến lược quốc gia; từ thu hút đầu tư theo địa giới hành chính sang thu hút theo cụm ngành, chuỗi giá trị và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; lấy chất lượng, hiệu quả, chuyển giao công nghệ, tham gia chuỗi cung ứng, giá trị gia tăng… làm tiêu chí chủ yếu.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng chỉ rõ: bỏ tư duy ưu đãi đầu vào, thay bằng hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra, gắn với mức độ thực hiện cam kết. Các dự án có công nghệ tiên tiến, nghiên cứu và phát triển (R&D), chuyển đổi xanh, số hóa và sử dụng nhà cung ứng VN sẽ được hỗ trợ tương xứng. Ngược lại, dự án gây ô nhiễm, chuyển giá, chậm tiến độ sẽ bị xử lý nghiêm.

GS-TS Trần Thọ Đạt, Chủ tịch Hội đồng Khoa học - Đào tạo, ĐH Kinh tế quốc dân, đánh giá việc chuyển từ ưu đãi đầu vào sang hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra là cách làm giúp giảm thất thoát nguồn lực công, tránh tình trạng ưu đãi tràn lan nhưng hiệu quả thấp. Chuyên gia kinh tế - TS Lê Bá Chí Nhân nhấn mạnh: "Chính sách ưu đãi không nên là "phần thưởng" cho việc nhà đầu tư đến VN mà phải là phần thưởng cho những giá trị họ tạo ra cho nền kinh tế VN".

Cùng với việc định hình cơ chế ưu đãi, chiến lược thu hút FDI thế hệ mới cũng chấm dứt thời kỳ "cạnh tranh ưu đãi" giữa các địa phương với mục tiêu thu hút được nhiều dự án nhất. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh thu hút đầu tư nước ngoài giờ đây phải được tổ chức theo liên kết cụm ngành, chuỗi giá trị, hệ sinh thái công nghiệp và không gian liên vùng. Cạnh tranh thu hút FDI không còn là bài toán của từng địa phương mà phải được điều phối ở tầm quốc gia.

Để DOANH NGHIỆP Việt mạnh lên từ FDI

Để sử dụng hiệu quả vốn ngoại trong việc nâng cao nội lực, việc phát triển mạnh hệ sinh thái công nghiệp trong nước và thúc đẩy liên kết thực chất giữa DN FDI với DN nội địa được coi là nhiệm vụ trung tâm. TS Nguyễn Minh Thảo (Viện Chiến lược và chính sách kinh tế tài chính, Bộ Tài chính) cho rằng dù hệ thống chính sách về công nghiệp hỗ trợ khá đầy đủ nhưng hiệu quả thực thi vẫn thấp. DN rơi vào "vòng luẩn quẩn" về vốn, nhất là các DN nhỏ và vừa, khi ngân hàng chỉ xem xét cho vay khi DN đã chứng minh tham gia được vào chuỗi cung ứng trong khi để vào được chuỗi lại cần vốn đầu tư máy móc và công nghệ. Từ đó, TS Thảo kiến nghị sớm xây dựng hành lang pháp lý cấp luật đủ mạnh và kích hoạt đồng bộ các chính sách tài chính, kỹ thuật để hỗ trợ phát triển hệ sinh thái nội địa.

Từ kinh nghiệm thực tiễn, TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần staBOO Thanh Hóa, đề xuất phải kiểm soát khắt khe nghĩa vụ phát triển nhà cung ứng bản địa. Ông nhấn mạnh cần có lộ trình bắt buộc chuyển giao công nghệ (như cách Mỹ và Trung Quốc đang làm) và chế tài xử phạt mạnh với các DN vi phạm cam kết. "Nếu không siết chặt câu chuyện này, DN VN sẽ không được hưởng lợi bất cứ gì từ dòng vốn FDI", ông Nghĩa nhấn mạnh.

Ở góc nhìn vĩ mô, TS Lê Bá Chí Nhân đề xuất triển khai chương trình quốc gia về phát triển nhà cung ứng nội địa, lấy DN VN làm trung tâm của chiến lược thu hút FDI thế hệ mới; hỗ trợ DN nội nâng cao năng lực để trở thành nhà cung ứng cấp 1, cấp 2 cho các tập đoàn toàn cầu. Ông Takuya Sahashi, Phó chủ tịch Tập đoàn Mitsubishi Corporation tại VN, thì khuyến nghị thay vì hỗ trợ dàn trải, cần xác định các DN Việt có tiềm năng phát triển cao để dành chính sách hỗ trợ có trọng tâm, giúp hình thành các nhà cung ứng nòng cốt đủ sức cạnh tranh, đồng thời phát triển có chiến lược các ngành linh kiện, vật liệu thượng nguồn.

Ông Phạm Văn Quân cho biết Quyết định số 929 phê duyệt Chương trình phát triển công nghiệp hỗ trợ giai đoạn 2026 - 2035 sẽ là công cụ pháp lý và nguồn lực cốt lõi để hỗ trợ DN nội địa nâng cao năng lực toàn diện. Bộ Công thương sẽ tập trung hỗ trợ kinh phí R&D, sản xuất vật liệu và linh kiện cốt lõi; thúc đẩy sản xuất xanh, chuyển đổi số và phát triển mô hình nhà máy thông minh. Về dài hạn, chiến lược sẽ chuyển trọng tâm từ "thu hút công nghệ FDI" sang "xây dựng năng lực nội sinh". Bộ Công thương sẽ tham mưu Chính phủ cơ chế khuyến khích, đặt hàng các tập đoàn tư nhân lớn tiên phong đầu tư vào các ngành công nghiệp trọng điểm và dự án quy mô lớn. Mục tiêu là tạo hiệu ứng lan tỏa, dẫn dắt hệ sinh thái DN nhỏ và vừa trong nước cùng tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. (còn tiếp)

Lire l'article complet