Bộ Y tế đề xuất chấm dứt cơ chế ba Bộ cùng quản lý an toàn thực phẩm, thay bằng một đầu mối thống nhất từ Trung ương đến địa phương nhằm khắc phục tình trạng chồng chéo.
Theo Luật An toàn thực phẩm năm 2010, ba bộ gồm Y tế, Công Thương và Nông nghiệp (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), và UBND các cấp cùng quản lý an toàn thực phẩm. Phát biểu tại hội thảo góp ý dự thảo hồ sơ Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hôm 31/7, TS Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng An toàn thực phẩm, cho rằng mô hình này được ví như "mâm cơm ba bộ quản lý". Mô hình này bộc lộ nhiều bất cập khi chuỗi cung ứng ngày càng phức tạp, nhiều sản phẩm nằm ở vùng giao thoa giữa các lĩnh vực quản lý.
Hiện Bộ Chính trị giao Bộ Y tế xây dựng đề án thống nhất một đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Theo định hướng này, dự thảo Luật quy định nguyên tắc chung: Bộ Y tế là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm; các bộ, ngành và chính quyền địa phương phối hợp thực hiện. Sau khi đề án được thông qua, chức năng, nhiệm vụ cụ thể của từng cơ quan sẽ được quy định trong nghị định hướng dẫn.
"Mục tiêu là xây dựng hệ thống quản lý thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Các bộ vẫn chịu trách nhiệm ở lĩnh vực chuyên ngành, trong khi chính quyền địa phương, đặc biệt cấp tỉnh và cấp xã, giữ vai trò trực tiếp quản lý thị trường", ông Thịnh nói.
Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP HCM, nhận định "thống nhất đầu mối là điều kiện để chuyển từ mô hình xử lý theo vụ việc sang quản lý dựa trên nguy cơ và theo chuỗi cung ứng". Theo bà, nếu mỗi khi xảy ra sự cố vẫn phải xác định lại trách nhiệm giữa nhiều cơ quan thì việc kiểm soát theo chuỗi sẽ khó đạt hiệu quả.
Tại hội nghị, Thứ trưởng Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết dự thảo luật đang được hoàn thiện để trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 10/2026. Dự thảo tập trung vào 4 nhóm chính sách lớn, gồm quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi; cải cách phương thức quản lý và kiểm tra; số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm; nâng cao hiệu quả quản lý thức ăn đường phố và các mô hình cung cấp suất ăn sẵn.
Trong đó, quản lý an toàn thực phẩm theo toàn bộ chuỗi cung ứng là thay đổi mang tính nền tảng của dự thảo luật. Thay vì kiểm soát từng khâu riêng lẻ, dự thảo đề xuất quản lý xuyên suốt từ sản xuất ban đầu, thu hoạch, giết mổ, chế biến, vận chuyển, lưu thông đến khi sản phẩm đến tay người tiêu dùng.
Ở khâu sản xuất, nhiều nhóm cơ sở phải áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến như HACCP, ISO 22000, FSSC 22000 hoặc các tiêu chuẩn tương đương. Riêng cơ sở sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe tiếp tục bắt buộc đáp ứng tiêu chuẩn GMP. Trong quá trình lưu thông, cơ quan quản lý sẽ tăng cường lấy mẫu kiểm nghiệm chủ động, phân tích nguy cơ và truy xuất nguồn gốc thay vì chủ yếu xử lý khi xảy ra vi phạm.
Người dân mua sắm tại một siêu thị ở Quy Nhơn. Ảnh: Thanh Tùng
Dự thảo đổi mới phương thức hậu kiểm theo hướng quản lý dựa trên dữ liệu và phân tích nguy cơ. Thay vì kiểm tra theo cách truyền thống, cơ quan quản lý sẽ áp dụng cơ chế hậu kiểm "thông minh", sử dụng dữ liệu số để nhận diện sớm rủi ro, chủ động phòng ngừa vi phạm và sự cố an toàn thực phẩm. Dự thảo quy định rõ các hình thức hậu kiểm, gồm hậu kiểm theo kế hoạch và hậu kiểm đột xuất, cùng nội dung và phương thức thực hiện.
Bộ Y tế đề xuất tăng mạnh chế tài xử phạt đối với hành vi vi phạm an toàn thực phẩm. Mức phạt tối đa được nâng lên một tỷ đồng đối với cá nhân và hai tỷ đồng đối với tổ chức, gấp 10 lần quy định hiện hành.
Ngoài xử phạt hành chính, tổ chức, cá nhân vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, bồi thường thiệt hại và khắc phục hậu quả theo quy định pháp luật. Người lợi dụng chức vụ, quyền hạn để vi phạm các quy định về an toàn thực phẩm cũng sẽ bị xử lý kỷ luật hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy mức độ.
Lê Nga
