Ý tưởng đánh thuế tỷ phú tại bang California sẽ được đưa ra trước cử tri vào tháng 11, là cuộc đối đầu giữa công đoàn y tế với các nhà tài trợ của đảng Dân chủ.
Công đoàn Service Employees International Union - United Healthcare Workers West (SEIU-UHW) - đại diện cho 120.000 nhân viên y tế - cuối năm ngoái nộp hồ sơ sáng kiến trưng cầu dân ý lên Văn phòng Tổng chưởng lý bang California. Họ đề xuất Dự luật Tỷ phú California (Dự luật 40) - đánh thuế một lần 5% với những người là cư dân California tính đến ngày 1/1/2026, sở hữu khối tài sản ròng từ một tỷ USD trở lên vào thời điểm cuối năm nay.
Công đoàn đặt mục tiêu huy động 100 tỷ USD trong vòng 5 năm để bù đắp các khoản cắt giảm đối với chương trình Medicaid và nhiều chương trình liên bang khác theo Đạo luật To Đẹp về thuế và chi tiêu mà Tổng thống Donald Trump đã ký ban hành vào năm ngoái. 90% nguồn thu sẽ được dành cho lĩnh vực y tế, phần còn lại sẽ được phân bổ cho giáo dục và hỗ trợ lương thực.
Hồi tháng 4, SEIU-UHW thông báo đã thu thập được tới 1,6 triệu chữ ký ủng hộ từ người dân California, gần gấp đôi mức tối thiểu theo luật định. Vào tháng 6, cơ quan thẩm quyền bang xác minh chữ ký hợp lệ và xác nhận đề xuất này đủ điều kiện đưa vào lá phiếu bầu cử tháng 11, sau khi các cuộc đàm phán thỏa hiệp vào phút chót giữa công đoàn với Thống đốc Gavin Newsom đổ vỡ.
"Chúng tôi sẽ đưa vấn đề này ra bỏ phiếu", ông Dave Regan, Chủ tịch SEIU-UHW, cho biết.
Những người ủng hộ đánh thuế đối với tỷ phú tại một cuộc họp báo ở Los Angeles vào tháng 4. Ảnh: AFP
Đề xuất này nhận được sự ủng hộ của nhiều cử tri, các nhóm hoạt động và nghị sĩ thiên tả. Trong khi đó, nó vấp phải sự phản đối từ Thống đốc California và các nhà tài trợ của đảng Dân chủ, phơi bày những chia rẽ sâu sắc trong nội bộ đảng này.
SEIU-UHW đã huy động được sự ủng hộ từ các công đoàn đại diện cho người lao động trong ngành khách sạn và khu vực công cùng nhiều nhóm hoạt động cánh tả. Thượng nghị sĩ Bernie Sanders đã tới Los Angeles vận động cho đề xuất này vào tháng 2.
Đề xuất chạm tới mối quan tâm của nhiều tỷ phú gây dựng khối tài sản và cuộc sống tại California. Một số người lo ngại cử tri bị thu hút bởi ý tưởng này trong bối cảnh bất bình đẳng gia tăng và sự bất mãn đối với giới siêu giàu ngày càng lớn. Đề xuất được đưa ra đúng thời điểm làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo tại Thung lũng Silicon làm xuất hiện thêm nhiều tỷ phú mới, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng lo ngại về nguy cơ mất việc làm đối với người lao động.
Theo cuộc khảo sát do Viện Chính sách Công California (PPIC) thực hiện vào tháng 5, có tới 76% cử tri đảng Dân chủ nhiều khả năng sẽ bỏ phiếu ủng hộ đề xuất này, trong khi tỷ lệ ủng hộ trên toàn bộ cử tri đạt 54%.
Theo Mark Baldassare, người thực hiện khảo sát của PPIC, đề xuất đặc biệt thu hút cử tri trẻ, những người đối mặt với áp lực ngày càng lớn về chi phí sinh hoạt.
Trong khi đó, Thống đốc Newsom, người được dự đoán sẽ tranh cử tổng thống vào năm 2028, cảnh báo sắc thuế này có thể làm giảm sức hấp dẫn đầu tư, vốn là động lực thúc đẩy nền kinh tế California, đồng thời làm suy yếu nền tảng tài khóa của bang vốn phụ thuộc nhiều vào nhóm người có thu nhập cao.
Xavier Becerra, ứng viên đảng Dân chủ đang tranh cử để kế nhiệm Newsom sau khi nhiệm kỳ của ông kết thúc vào năm tới, có chung quan điểm.
Một số hiệp hội ngành nghề liên minh với đảng Dân chủ tại California gần đây cũng lên tiếng phản đối đề xuất này, trong đó có Hiệp hội Giáo viên California và Hiệp hội Y khoa California.
Thống đốc California Gavin Newsom tại Los Angeles hồi tháng 10/2025. Ảnh: Reuters
Phe phản đối cũng thực hiện đòn đáp trả. Giới tỷ phú công nghệ, dẫn đầu bởi Sergey Brin (đồng sáng lập Google) và Eric Schmidt (cựu CEO Google), đã chi hơn 80 triệu USD, thuê các công ty chuyên nghiệp thu thập chữ ký trên khắp bang California để đưa hai đề xuất phản đòn lên lá phiếu vào tháng 11. Theo quy định của California, dự luật nào được thông qua với nhiều phiếu thuận hơn có thể triệt tiêu dự luật nhận được ít ủng hộ hơn.
Một đề xuất của giới giàu là Dự luật Cấm thuế tài sản và thuế hồi tố (Dự luật 42), với mục tiêu cấm một số loại thuế mới đánh vào tài sản cá nhân và cấm việc đánh thuế hồi tố dựa trên tình trạng cư trú cũ. Nếu Dự luật 42 này được thông qua với số phiếu thuận cao hơn Dự luật 40, nó sẽ sửa đổi Hiến pháp của bang, tuyên bố mốc thời gian hồi tố 1/1/2026 của Dự luật 40 là vi hiến và vô hiệu.
Đề xuất còn lại là Dự luật Kiểm toán Chi tiêu và Áp trần Ngân sách (Dự luật 41), ép mọi khoản thu từ thuế mới phải tuân thủ nghiêm ngặt "Trần chi tiêu công" của bang California. Bang có một hạn mức tiêu tiền nhất định, nếu thu vượt mức đó thì phải đem số tiền thừa trả lại cho người đóng thuế hoặc nộp vào quỹ giáo dục.
Nếu Dự luật 41 thắng thế, 100 tỷ USD thu được từ các tỷ phú sẽ bị cơ chế này khóa lại, nhiều khả năng không thể giải ngân cho quỹ y tế của công đoàn mà buộc phải chia ngược lại cho toàn bộ người dân, bao gồm cả việc hoàn thuế cho chính các tỷ phú. Điều này khiến mục đích của sắc thuế tỷ phú mất tác dụng.
Theo Martin Gilens, giáo sư khoa học chính trị tại Đại học California, Los Angeles (UCLA), mâu thuẫn này phản ánh sự khác biệt ngày càng lớn giữa lợi ích của cử tri đảng Dân chủ và các nhà tài trợ cho đảng.
"Những quan chức dân cử này phụ thuộc vào các nhà tài trợ giàu có cho chiến dịch tranh cử", ông Gilens nói. "Đó cũng là một phần nguyên nhân khiến các chính trị gia đảng Dân chủ miễn cưỡng trong việc ủng hộ Dự luật 40".
California được xem là chiến trường quan trọng của đảng Dân chủ trong cuộc bầu cử giữa kỳ. Các chiến lược gia chính trị nhận định cuộc chiến quanh lá phiếu trưng cầu dân ý này có thể lập kỷ lục về chi phí vận động tại California, vượt mức 226 triệu USD từng được chi cho cuộc đối đầu về các biện pháp bảo vệ quyền lợi lao động của tài xế công nghệ cách đây 6 năm.
"Đây sẽ là một cuộc chiến rất hỗn loạn", chiến lược gia đảng Dân chủ Jeremy Oberstein nhận định.
Hoàng Lan (Theo WSJ, AP, AFP)
