Vị trí địa lý kết hợp với thay đổi hoàn lưu khí quyển và chính sách chống ô nhiễm khiến châu Âu nóng lên nhanh gấp đôi trung bình toàn cầu.
Châu Âu đang trải qua đợt nắng nóng cực đoan thứ hai chỉ trong vòng một tháng, với nhiều kỷ lục nhiệt độ tiếp tục bị phá vỡ. Tổng giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) Tedros Adhanom Ghebreyesus ngày 28/6 cảnh báo châu Âu hiện là lục địa nóng lên nhanh nhất thế giới, với tốc độ tăng nhiệt gấp đôi mức trung bình toàn cầu.
Xu hướng này trên thực tế đã kéo dài hàng chục năm qua. Theo Cơ quan Biến đổi Khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU), nhiệt độ trung bình tại châu Âu đã tăng khoảng 0,56 độ C mỗi thập kỷ kể từ giữa những năm 1990. Nhiệt độ trung bình của châu Âu hiện cao hơn khoảng 2,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp (1850-1900), trong khi mức tăng trung bình toàn cầu là khoảng 1,4 độ C.
Các nhà khoa học cho rằng nguyên nhân cơ bản khiến Trái Đất nóng lên vẫn là phát thải khí nhà kính từ hoạt động của con người. Tuy nhiên, nhiều yếu tố cục bộ khiến lượng nhiệt dư thừa tập trung tại châu Âu nhiều hơn so với các khu vực khác, khiến tốc độ nóng lên của châu lục đặc biệt nhanh.
Bảng hiển thị nhiệt độ 43 độ C tại Rennes, miền tây nước Pháp hôm 22/6. Ảnh: AP
Hậu quả khi Bắc Cực đang tan chảy
Một trong những nguyên nhân quan trọng nhất là vị trí địa lý của châu Âu, nơi gắn liền với Bắc Cực, khu vực cũng đang nóng lên nhanh hơn hầu hết các vùng khác trên thế giới.
Khí hậu ấm lên khiến băng biển Bắc Cực tan chảy, làm lộ ra bề mặt đại dương tối màu. Khác với băng tuyết có khả năng phản xạ phần lớn bức xạ Mặt Trời trở lại không gian, mặt nước hấp thụ nhiều nhiệt hơn, tạo ra vòng phản hồi làm nhiệt độ tiếp tục tăng. Quá trình này, được gọi là hiệu ứng albedo, cũng diễn ra trên đất liền khi diện tích tuyết phủ mùa đông tại châu Âu ngày càng thu hẹp.
Theo Copernicus, năm ngoái, diện tích tuyết phủ tại châu Âu vào thời điểm cực đại vẫn thấp hơn khoảng 1/3 so với mức trung bình nhiều năm, khiến đất trống hấp thụ nhiều nhiệt hơn, đặc biệt tại khu vực Scandinavia và phần lãnh thổ châu Âu của Nga.
Các nhà khoa học cũng ghi nhận sự thay đổi trong hoàn lưu khí quyển tại châu Âu. Thông thường, những dải gió mạnh ở tầng khí quyển cao sẽ đưa không khí mát từ Đại Tây Dương vào lục địa châu Âu. Tuy nhiên, khi chênh lệch nhiệt độ giữa vùng xích đạo và Bắc Cực giảm do băng tuyết tan, những dải gió này có xu hướng đổi hướng hoặc tách thành hai nhánh.
Hiện tượng này tạo ra vùng áp cao gần như đứng yên, khiến không khí nóng bị "nhốt lại" nhiều ngày liên tiếp thay vì nhanh chóng được thay thế bởi khối khí mát.
Nghiên cứu công bố năm 2022 cho thấy gần như toàn bộ sự gia tăng về tần suất và cường độ các đợt nắng nóng tại Tây Âu thời gian gần đây đều liên quan đến trạng thái "dòng gió kép" tồn tại trong thời gian dài hơn bình thường. Tuy nhiên, giới khoa học vẫn chưa thể kết luận chắc chắn liệu biến đổi khí hậu có phải nguyên nhân khiến hiện tượng này xuất hiện thường xuyên hơn hay không.
Đợt nắng nóng lịch sử năm 2003, liên quan khoảng 70.000 ca tử vong tại châu Âu, cũng diễn ra khi dòng gió kép duy trì suốt 29 ngày. Các nhà nghiên cứu đang tiếp tục phân tích đợt nắng nóng năm nay để đánh giá mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với những kỷ lục nhiệt độ mới.
Ngoài biến động trong hoàn lưu khí quyển, các hệ thống áp cao cũng xuất hiện nhiều hơn trong mùa hè châu Âu. Đợt nắng nóng hồi tháng 5 hình thành do "vòm nhiệt", còn đợt hiện nay liên quan đến "khối chặn Omega", kéo luồng không khí nóng từ sa mạc Sahara lên lục địa rồi nén xuống dưới vùng áp cao, khiến nhiệt độ châu Âu tiếp tục tăng.
Nguồn gốc "khối chặn Omega" gây ra đợt nắng nóng kỷ lục ở châu Âu. Bấm vào để xem chi tiết
Hệ quả ngoài dự tính từ chính sách chống ô nhiễm
Một yếu tố khác ít được giới khoa học lưu ý là chính sách cải thiện chất lượng không khí của châu Âu cũng vô tình khiến nắng nóng xảy ra thường xuyên hơn.
Kể từ thập niên 1980, các nước châu Âu siết chặt kiểm soát khí thải công nghiệp, giúp giảm đáng kể lượng aerosol trong khí quyển. Đây là những hạt bụi cực nhỏ có thể gây hại đến hô hấp của con người, nhưng lại có khả năng phản xạ một phần bức xạ Mặt Trời và làm mây phản chiếu ánh sáng tốt hơn.
Việc giảm aerosol mang lại lợi ích to lớn cho sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, cái giá phải trả ngoài dự tính của giới hoạch định chính sách là sự suy yếu hiệu ứng làm mát tự nhiên ở khí quyển. Hệ quả là lượng bức xạ từ Mặt Trời bị giữ lại nhiều hơn gần mặt đất, góp phần làm nhiệt độ tăng nhanh hơn ở châu Âu.
Sự cộng hưởng của các yếu tố địa lý và nhân tạo trên đang đặt cơ sở hạ tầng của châu Âu trước những thử thách chưa từng có. Các đợt nắng nóng làm tăng nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa, trong khi nguồn cung năng lượng của châu Âu lại hạn chế. Điện gió suy giảm do tốc độ gió thấp, còn nhiều nhà máy điện hạt nhân phải giảm công suất, thậm chí ngừng hoạt động vì nước sông quá nóng để làm mát lò phản ứng.
Theo WHO, một trong những thách thức lớn nhất là phần lớn cơ sở hạ tầng tại châu Âu được xây dựng để giữ nhiệt trong mùa đông lạnh giá chứ không phải chống chịu các đợt nắng nóng kéo dài.
Nhiệt độ mặt đất tại châu Âu hiển thị đỏ rực qua phân tích hình ảnh của vệ tinh ngày 26/5. Ảnh: ESA
Dù nhiều thành phố như Paris, Madrid hay Barcelona đã mở các "điểm tránh nóng" tại thư viện, công viên và không gian công cộng, tỷ lệ sử dụng điều hòa tại châu Âu vẫn khá thấp. Chỉ khoảng 20% nhà ở tại châu Âu có điều hòa, trong khi con số này tại Mỹ vào khoảng 90%.
WHO ước tính hơn 200.000 ca tử vong liên quan đến nắng nóng tại châu Âu trong 4 năm qua. Nhiệt độ cao có thể gây sốc nhiệt, tổn thương não, tim và thận. Những đêm nhiệt độ không xuống dưới 20 độ C cũng làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch do cơ thể không thể phục hồi sau ngày nắng nóng kéo dài.
Hạ tầng giao thông cũng chịu áp lực khi đường ray có thể bị cong vênh, mặt đường nhựa nóng chảy. Nắng nóng kéo dài làm hạn hán nghiêm trọng hơn, giảm mực nước các con sông phục vụ giao thông thủy, ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp và làm gia tăng nguy cơ cháy rừng.
Theo tập đoàn bảo hiểm Allianz của Đức, tổng thiệt hại kinh tế do nắng nóng tại các nền kinh tế lớn ở châu Âu giai đoạn 2026-2030 có thể tương đương 5-7% GDP.
Thanh Danh (Theo Straits Times, RTE, Times)
