Đổi mới đánh giá lớp cuối cấp THCS: Nền tảng nâng cao chất lượng giáo dục THPT

Trong nhiều năm qua, tuyển sinh vào lớp 10 luôn là một trong những vấn đề được xã hội đặc biệt quan tâm. Ở nhiều địa phương, nhất là các đô thị lớn, số lượng học sinh có nguyện vọng học tại các trường THPT công lập luôn vượt quá khả năng tiếp nhận. Điều này khiến kỳ tuyển sinh lớp 10 trở thành một kỳ thi có áp lực rất lớn đối với học sinh, phụ huynh, giáo viên và cả hệ thống giáo dục.

Vấn đề đặt ra hiện nay là không chỉ là giảm áp lực của một kỳ thi, mà sâu xa hơn là đổi mới cách thức kiểm tra, đánh giá để phản ánh đúng năng lực của học sinh, đồng thời đáp ứng yêu cầu quản trị giáo dục trong giai đoạn mới.

Đặc biệt, sau buổi làm việc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với ngành giáo dục, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu đã yêu cầu Bộ GD-ĐT khẩn trương nghiên cứu đổi mới kiểm tra, đánh giá cuối cấp THCS và phương án tuyển sinh lớp 10 theo hướng giảm áp lực, bảo đảm công bằng, minh bạch; đồng thời rà soát cơ chế đánh giá học sinh, giáo viên, nhà trường, thi cử và thi đua, khen thưởng nhằm khắc phục bệnh thành tích và nâng cao chất lượng giáo dục.

Đánh giá lớp cuối cấp - nền tảng nâng cao chất lượng giáo dục THPT

Trong nhiều cuộc trao đổi, câu hỏi thường được đặt ra là nên tiếp tục thi tuyển hay chuyển sang xét tuyển vào lớp 10. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở việc lựa chọn giữa hai phương thức này thì chưa chạm đến bản chất của vấn đề.

Điều quan trọng hơn là phải xây dựng được một hệ thống đánh giá lớp cuối cấp phản ánh đúng mức độ yêu cầu cần đạt của học sinh sau khi hoàn thành chương trình THCS. Khi hệ thống đánh giá đủ độ tin cậy, độ giá trị và tính công bằng, kết quả của nó có thể được sử dụng cho nhiều mục đích khác nhau.

Trước hết đây là căn cứ để xác nhận mức độ hoàn thành chương trình giáo dục THCS của mỗi học sinh. Thay vì chỉ phản ánh điểm số của từng môn học, hệ thống đánh giá cần cho thấy học sinh đã đạt đến mức nào so với yêu cầu cần đạt của cấp học, ở cả phương diện kiến thức, kỹ năng và năng lực vận dụng.

Thứ hai, kết quả đánh giá cuối cấp có thể được sử dụng làm căn cứ chủ yếu trong tuyển sinh vào lớp 10. Khi được chuẩn hóa, kết quả này sẽ giúp giảm sự phụ thuộc vào một kỳ thi diễn ra trong thời gian ngắn, đồng thời giảm áp lực thi cử nhưng vẫn bảo đảm tính công bằng và minh bạch.

Như vậy tuyển sinh vào lớp 10 chỉ là một trong nhiều mục đích sử dụng của hệ thống đánh giá cuối cấp. Giá trị lớn hơn của hệ thống này là tạo lập một cơ sở dữ liệu tin cậy phục vụ nâng cao chất lượng giáo dục trung học phổ thông và quản trị hệ thống giáo dục.

Chuẩn hóa đánh giá để không phát sinh thêm gánh nặng

Một băn khoăn thường gặp là nếu đổi mới đánh giá thì liệu có làm tăng thêm áp lực cho học sinh và giáo viên hay không. Câu trả lời là không, nếu mô hình được thiết kế hợp lý.

Học sinh vẫn thực hiện các bài kiểm tra định kỳ theo kế hoạch giáo dục hiện hành. Giáo viên vẫn thực hiện nhiệm vụ kiểm tra, đánh giá theo quy định. Điểm khác biệt là các bài kiểm tra này sẽ được chuẩn hóa về yêu cầu cần đạt, ma trận đề, ngân hàng câu hỏi, quy trình tổ chức và phân tích chất lượng để kết quả có thể sử dụng cho những quyết định giáo dục quan trọng.

Một ưu điểm nổi bật của mô hình này là có thể triển khai theo lộ trình ngay trên cơ sở các quy định hiện hành, không cần tạo thêm kỳ kiểm tra hay thay đổi căn bản hệ thống pháp luật về giáo dục.

Hiện nay các trường trung học cơ sở đã tổ chức kiểm tra định kỳ theo quy định của Bộ GD-ĐT. Điều cần đổi mới không phải là bổ sung thêm hoạt động đánh giá, mà là chuẩn hóa chất lượng của các bài kiểm tra hiện có và nâng cao giá trị sử dụng của kết quả đánh giá.

Trong giai đoạn đầu, Bộ GD-ĐT có thể ban hành hướng dẫn thống nhất về ma trận đề, ngân hàng câu hỏi, quy trình xây dựng đề, tổ chức kiểm tra, chấm điểm và phân tích chất lượng đối với các bài kiểm tra định kỳ lớp 9.

Trên cơ sở đó, các địa phương chủ động tổ chức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu chung về chất lượng và tính tương đương.

Điều này cũng phù hợp với cơ chế phân cấp hiện nay trong tuyển sinh vào lớp 10. Khi hệ thống đánh giá đã được chuẩn hóa, các địa phương có thêm một căn cứ khoa học để lựa chọn phương thức tuyển sinh phù hợp mà vẫn bảo đảm công bằng, minh bạch và khách quan.

Xa hơn, việc chuẩn hóa đánh giá sẽ tạo nền tảng quan trọng cho quá trình chuyển đổi số trong giáo dục. Khi ngân hàng câu hỏi được chuẩn hóa, các đề kiểm tra có thể được sinh tự động theo đúng ma trận, bảo đảm tương đương về độ khó và khả năng phân hóa.

Từ "thi để tuyển" đến "đánh giá để phát triển"

Đổi mới kiểm tra, đánh giá lớp cuối cấp THCS không đơn thuần là thay đổi cách tuyển sinh vào lớp 10. Đây là cơ hội để chuyển từ tư duy quản lý dựa trên một kỳ thi sang tư duy quản lý dựa trên một hệ thống đánh giá có chất lượng.

Khi kết quả đánh giá phản ánh trung thực mức độ đạt của yêu cầu cần đạt, hệ thống giáo dục sẽ có trong tay một nguồn dữ liệu đáng tin cậy phục vụ đồng thời nhiều mục tiêu: công nhận hoàn thành cấp học, tuyển sinh vào lớp 10, cung cấp thông tin đầu vào cho các trường THPT, phân luồng học sinh, theo dõi chất lượng giáo dục và hoạch định chính sách.

Đổi mới không phải là làm nhiều hơn, mà là làm tốt hơn những gì đang có. Giá trị của mô hình không nằm ở việc thay thế kỳ thi tuyển sinh bằng một hình thức xét tuyển đơn giản, mà ở việc nâng tầm chất lượng của hệ thống kiểm tra, đánh giá để kết quả của nó đủ độ tin cậy phục vụ nhiều quyết định giáo dục quan trọng.