Nỗi sợ thua lỗ, đánh giá ngắn hạn khiến nhiều người trì hoãn đầu tư để chờ "bắt đáy", có thể gây tác động đến hiệu suất dài hạn, theo chuyên gia Dragon Capital.
Bà Lương Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Quản lý tài sản Khối trong nước Dragon Capital, cho rằng phần lớn nhà đầu tư hiện nay có suy nghĩ "sẽ xuống tiền khi tình hình ổn định hơn", nhất là ở các giai đoạn thị trường biến động như năm 2018, 2020 hay 2022. Trạng thái "chờ thời" này không đơn thuần là sự thận trọng, mà là hiệu ứng tâm lý của nhiều người. Nhưng cũng vì tâm lý này, nhiều nhà đầu tư cá nhân bỏ lỡ cơ hội tích lũy tài sản trong dài hạn.
Nỗi sợ khiến nhà đầu tư đứng ngoài thị trường
Năm 1979, nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky công bố nghiên cứu trên tạp chí Econometrica, đặt nền tảng cho khái niệm "nỗi sợ thua lỗ" (loss aversion). Khái niệm này cho rằng con người thường cảm nhận nỗi đau từ mất mát mạnh hơn niềm vui từ một khoản lợi tương đương. Chẳng hạn, nỗi đau từ việc mất 100 USD, lớn hơn khoảng gấp đôi niềm vui từ việc kiếm được đúng số tiền đó.
Ngoài nỗi sợ thua lỗ, một yếu tố tâm lý khác cũng tác động đến hành vi là "đánh giá ngắn hạn" (myopic evaluation) - xu hướng phóng đại tầm quan trọng của biến động trước mắt trong khi bỏ quên mục tiêu dài hạn. Hai hiệu ứng này tạo ra một vòng lặp.
Bà Hạnh cho biết trong nhiều năm quan sát hành vi đầu tư cá nhân, mô hình này xuất hiện liên tục, khi nhiều nhà đầu tư chờ vốn đủ lớn, chờ thị trường "đẹp", chờ tình hình ổn hơn.
"Khi nhà đầu tư không thiết lập mục tiêu đầu tư cụ thể, các biến động ngắn hạn của thị trường đều có thể tác động đến tâm lý, khiến họ xem đây là rủi ro và hành động trái ngược với kế hoạch ban đầu", bà Hạnh phân tích.
Bà Lương Thị Mỹ Hạnh, Giám đốc Quản lý tài sản Khối trong nước Dragon Capital. Ảnh: Dragon Capital
Các báo cáo trên thế giới cũng chỉ ra tác động của những tâm lý này đến hiệu quả đầu tư. Báo cáo QAIB (Quantitative Analysis of Investor Behavior) năm 2025 của Dalbar - tổ chức nghiên cứu độc lập tại Mỹ từ năm 1985, ghi nhận lợi nhuận trung bình nhà đầu tư quỹ cổ phiếu năm 2024 là 16,54%. Trong khi đó, mức tăng trưởng chỉ số S&P 500 trong cùng năm đạt đến 25,02%. Khoảng cách chênh lệch giữa lợi nhuận thực tế và tỷ suất sinh lời tiêu chuẩn lên đến gần 8,5%.
Theo Dalbar, phần lớn khoảng cách này không đến từ việc chọn sai quỹ hay cổ phiếu, mà đến từ hành vi. Nhà đầu tư rút tiền khỏi thị trường vào mỗi quý của năm 2024, với đợt rút lớn nhất xảy ra ngay trước khi thị trường tăng mạnh. Đây là một minh chứng cụ thể cho tác động của đánh giá ngắn hạn lên kết quả đầu tư dài hạn.
Rủi ro lớn nhất của việc chờ đợi, theo chuyên gia Dragon Capital, không nằm ở biến động ngắn hạn mà ở chi phí cơ hội của thời gian. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với nhóm nhà đầu tư 20-30 tuổi - giai đoạn thời gian đầu tư còn dài và lợi thế lãi kép có thể phát huy tối đa. Tuy nhiên, nhiều người duy trì lượng tiền mặt lớn với suy nghĩ sẽ đầu tư khi tích lũy đủ một khoản đáng kể, trong khi đó dòng tiền gần như không tạo ra lợi nhuận và sức mua có thể giảm dần do lạm phát.
Nghịch lý của việc "canh đáy"
Theo Dragon Capital, một trong những hiểu lầm phổ biến của người mới là cho rằng muốn đầu tư hiệu quả phải liên tục dự đoán diễn biến thị trường hoặc xác định chính xác thời điểm mua - bán.
Lợi nhuận đầu tư quỹ cổ phiếu thực tế và mức tăng trưởng chỉ số S&P 500 trong năm 2024. Nguồn: Dalbar
Về mặt xác suất, chiến lược "canh thời điểm" đòi hỏi nhà đầu tư phải xác định đúng cả hai thời điểm: lúc bán ra và lúc mua lại. Ngay cả các quỹ chuyên nghiệp với đội ngũ phân tích chuyên sâu cũng hiếm khi làm được điều này nhất quán theo thời gian.
Nghịch lý là càng cố gắng tối ưu hóa thời điểm, nhà đầu tư càng dễ rơi vào trạng thái chần chừ vì thị trường luôn có những yếu tố bất định chờ đợi phía trước. Đó là lý do thị trường khá phổ biến phương pháp đầu tư định kỳ (DCA - chiến lược trung bình giá), tức chia nhỏ số vốn để mua đều đặn theo lịch cố định, thay vì dồn toàn bộ vốn vào một lần mua duy nhất.
Theo quan sát của Dragon Capital với 75 kịch bản đầu tư định kỳ vào quỹ mở, trải dài từ 12 tháng trước đáy đến 12 tháng sau đáy, qua ba giai đoạn biến động lớn của thị trường chứng khoán Việt Nam (2018, 2020, 2022) thì 83% kịch bản đầu tư cho hiệu suất vượt chỉ số thị trường VN-Index. Sau 24 tháng, tỷ lệ này tăng lên 95%. Đáng chú ý, với thời gian đầu tư từ 36 tháng trở lên, toàn bộ các kịch bản đều ghi nhận kết quả vượt chỉ số thị trường. Dữ liệu này không khẳng định đầu tư định kỳ luôn cho kết quả tốt hơn việc canh thời điểm nhưng cho thấy nhà đầu tư có thể đạt kết quả tích cực mà không cần dự đoán chính xác chu kỳ thị trường.
Tỷ lệ "thắng" của các kịch bản đầu tư theo nhiều giai đoạn thị trường (so với chỉ số của VN-Index). Nguồn: Dữ liệu Dragon Capital
Thay vì cố gắng dự đoán thị trường, bà Hạnh gợi ý người mới nên xây dựng một kế hoạch có tính kỷ luật. Bước đầu tiên là xác định mục tiêu tài chính cụ thể như mua nhà, chuẩn bị học phí cho con, hay kế hoạch nghỉ hưu... Có mục tiêu rõ ràng giúp nhà đầu tư nhìn nhận biến động ngắn hạn đúng với bản chất.
Bước tiếp theo là chọn một khoản tiền phù hợp để đầu tư hàng tháng và thiết lập cơ chế chuyển khoản tự động. Theo bà, tự động hóa không phải là giải pháp cho mọi vấn đề đầu tư, nhưng giúp loại bỏ một trong những rủi ro phổ biến nhất như ra quyết định dựa trên cảm xúc tại thời điểm thị trường biến động.
Cuối cùng là chọn kênh phù hợp với khả năng và mức độ theo dõi của bản thân. Chứng chỉ quỹ là một lựa chọn cho phép đầu tư định kỳ với số tiền nhỏ, danh mục được quản lý bởi đội ngũ chuyên gia, phù hợp với những ai muốn tham gia thị trường mà không cần theo dõi biến động hàng ngày. Giải pháp này giải quyết bài toán về thời gian và áp lực tâm lý, tối ưu được hiệu suất sinh lời trong dài hạn nhờ năng lực quản lý chuyên sâu.
Minh chứng thực tế, mức lợi nhuận kép bình quân 3 năm qua của quỹ DCDS do Dragon Capital quản lý đạt 21,9% mỗi năm (theo giá NAV tại ngày 31/5/2026), cao hơn mức tăng trưởng của VN-Index cùng thời gian.
"Với người mới, xây dựng thói quen đầu tư định kỳ, phù hợp với khả năng tài chính quan trọng hơn việc canh mua đáy - bán đỉnh", bà Hạnh cho biết.
Hoài Phương
Lời khuyên đầu tư từ Dragon Capital:
- Nỗi sợ thua lỗ và thói quen đánh giá ngắn hạn khiến nhiều người trì hoãn việc đầu tư.
- Việc trì hoãn kéo dài sẽ khiến dòng tiền đứng yên, không tạo ra giá trị; nhà đầu tư bỏ lỡ cơ hội đồng hành cùng sự phát triển của thị trường.
- Tư duy tích lũy định kỳ và đầu tư dài hạn quan trọng hơn việc "canh" chu kỳ lên xuống của thị trường.
- Nhà đầu tư mới có thể bắt đầu với số tiền nhỏ, trích định kỳ cho các kênh như chứng chỉ quỹ để đầu tư lâu dài.
