Trước xu hướng nắng nóng ngày càng gay gắt, Hà Nội cần xây dựng các điểm tránh nóng và trung tâm làm mát công cộng để bảo vệ sức khỏe người dân, theo chuyên gia.
Những ngày Hà Nội ghi nhận nền nhiệt ngoài trời vượt 40 độ C, nhiều tài xế công nghệ, công nhân xây dựng hay người bán hàng rong phải tìm bóng cây, gầm cầu hoặc mái hiên để tránh nắng. Với không ít người lao động ngoài trời, đó gần như là những điểm làm mát duy nhất họ có thể tiếp cận giữa một thành phố đang ngày càng nóng lên.
Theo GS.TS Lê Quang Cảnh, Viện trưởng Viện Phát triển bền vững, Đại học Kinh tế Quốc dân, các đợt nắng nóng cực đoan không còn là hiện tượng bất thường mà đang dần trở thành trạng thái "bình thường mới" tại nhiều đô thị Việt Nam. Điều này đòi hỏi các thành phố phải thay đổi cách tiếp cận, coi nắng nóng là một dạng rủi ro cần được quản lý tương tự bão, lũ hay ngập lụt đô thị.
GS.TS Lê Quang Cảnh nói về giải pháp chống nóng cho đô thị. Ảnh: NVCC
Nhận định được đưa ra trong bối cảnh nghiên cứu do Đại học Kinh tế Quốc dân phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) thực hiện cho thấy nắng nóng đang tác động ngày càng sâu rộng đến sức khỏe và sinh kế của người dân. Khảo sát 734 lao động ngoài trời tại Hà Nội và TP HCM ghi nhận 94% người được hỏi từng gặp ít nhất một vấn đề sức khỏe liên quan đến nắng nóng; cứ 5 người thì có một người gặp trên bốn vấn đề sức khỏe khác nhau.
Không chỉ ảnh hưởng sức khỏe, nắng nóng còn làm suy giảm khả năng lao động. Khoảng 30% người được khảo sát cho biết phải giảm thời gian làm việc trong các đợt nắng nóng gay gắt, với thời gian mất đi trung bình 2,4 giờ mỗi ngày. Gần một nửa số lao động ghi nhận thu nhập giảm, trong khi hơn 66% phải tăng chi phí để ứng phó với thời tiết khắc nghiệt.
"Nắng nóng không còn đơn thuần là vấn đề thời tiết. Nó đang tác động trực tiếp đến sức khỏe, năng suất lao động, thu nhập và chất lượng sống của người dân, đặc biệt là những nhóm dễ bị tổn thương", ông Cảnh nói.
Mức độ tổn thương ngày càng gia tăng không chỉ xuất phát từ biến đổi khí hậu mà còn liên quan chặt chẽ đến quá trình đô thị hóa. Trong nhiều năm qua, diện tích bê tông, nhựa đường và các bề mặt hấp thụ nhiệt tại các thành phố liên tục gia tăng, trong khi cây xanh, mặt nước và không gian mở chưa theo kịp tốc độ phát triển.
Hà Nội liên tục ghi nhận mức nhiệt trên 40 độ C trong tháng 5/2026. Ảnh: Thế Bằng
Điều này góp phần hình thành hiện tượng đảo nhiệt đô thị, khiến khu vực nội thành thường nóng hơn đáng kể so với vùng ngoại vi. Nhiệt lượng tích tụ trong các công trình xây dựng, mặt đường và hạ tầng đô thị tiếp tục tỏa ra môi trường xung quanh ngay cả sau khi mặt trời lặn, khiến cảm giác oi bức kéo dài.
"Người dân cảm nhận rất rõ thành phố hiện nay nóng hơn, ngột ngạt hơn và thời gian nắng nóng kéo dài hơn trước. Đây không chỉ là cảm nhận chủ quan mà cũng phù hợp với xu thế nhiệt độ gia tăng được ghi nhận trong nhiều thập kỷ qua", ông nói.
Thiết kế không gian sống thích ứng với nắng nóng
Theo ông Cảnh, về dài hạn, các đô thị cần chuyển từ tư duy chống nóng thụ động sang thiết kế không gian sống có khả năng thích ứng với nhiệt độ ngày càng tăng. Trong quy hoạch phát triển đô thị, khả năng chống chịu với nắng nóng cần được xem là một tiêu chí quan trọng tương tự phòng chống ngập lụt hay ô nhiễm môi trường.
Các giải pháp bao gồm bảo vệ và mở rộng diện tích cây xanh, mặt nước; tăng không gian công cộng có bóng râm; khuyến khích sử dụng vật liệu phản xạ nhiệt; giảm các bề mặt hấp thụ nhiệt lớn; đồng thời bảo đảm các hành lang thông gió tự nhiên trong quá trình phát triển đô thị.
Diễn biến chỉ số sóng nhiệt cho thấy Hà Nội đang trải qua xu hướng nóng lên ngày càng rõ nét trong nhiều thập kỷ qua (màu đỏ ngày càng đậm). Hình bên trái là mức nhiệt năm 1961, bên phải là năm 2023.
Tuy nhiên, theo ông, những giải pháp quy hoạch thường cần nhiều năm để phát huy hiệu quả. Trong khi đó, các đợt nắng nóng cực đoan đã và đang diễn ra thường xuyên hơn, đòi hỏi các biện pháp có thể triển khai ngay để bảo vệ người dân.
Một trong những đề xuất đáng chú ý của nhóm nghiên cứu là phát triển mô hình "Nước - Nghỉ ngơi - Bóng râm" (Water - Rest - Shade), vốn được nhiều quốc gia áp dụng nhằm giảm thiểu rủi ro sức khỏe trong các đợt nắng nóng.
Nguyên tắc của mô hình này là bảo đảm người dân có thể dễ dàng tiếp cận nước uống, không gian nghỉ ngơi và các khu vực có bóng râm hoặc được làm mát khi nhiệt độ vượt ngưỡng nguy hiểm.
Từ đó, ông Cảnh đề xuất Hà Nội nghiên cứu xây dựng mạng lưới trung tâm làm mát công cộng và các điểm tránh nóng cộng đồng.
Theo ông, thành phố không nhất thiết phải đầu tư các công trình mới với chi phí lớn. Nhiều cơ sở hiện hữu như nhà văn hóa, trung tâm sinh hoạt cộng đồng, thư viện, công viên, ga đường sắt đô thị, nhà chờ giao thông công cộng hoặc các công trình dịch vụ công hoàn toàn có thể được tận dụng để hình thành các điểm hỗ trợ người dân trong những ngày nắng nóng gay gắt.
Tại đây có thể bố trí nước uống, quạt làm mát, khu vực nghỉ chân và thông tin hướng dẫn sơ cứu cơ bản đối với các trường hợp bị ảnh hưởng bởi nắng nóng. Những địa điểm này đặc biệt hữu ích với người cao tuổi, trẻ em, lao động ngoài trời và những người không có điều kiện sử dụng điều hòa thường xuyên.
"Chi phí có thể không quá lớn nhưng lợi ích xã hội rất đáng kể. Điều quan trọng là coi đây là một phần của hệ thống hạ tầng thích ứng với khí hậu, thay vì chỉ là giải pháp tình thế trong những ngày nắng nóng", ông nói.
Thư viện ĐH Kinh tế Quốc dân. Ảnh: Giang Huy
Bên cạnh các giải pháp ở cấp độ thành phố, chuyên gia cho rằng mỗi hộ gia đình cũng cần chủ động thích ứng với điều kiện thời tiết ngày càng cực đoan. Các biện pháp như tăng cường cây xanh quanh nhà, sử dụng vật liệu cách nhiệt cho mái và tường, che chắn các mặt nhà hướng tây, cải thiện thông gió tự nhiên hay tận dụng không gian ban công, sân thượng để giảm hấp thụ nhiệt đều có thể giúp giảm nhiệt độ trong nhà.
Người dân cũng nên hạn chế các hoạt động ngoài trời vào thời điểm nắng nóng nhất trong ngày, bổ sung đủ nước và quan tâm hơn tới các nhóm dễ bị tổn thương như người già, trẻ nhỏ và người có bệnh nền.
Theo ông Cảnh, nếu trước đây các đô thị tập trung nhiều vào chống ngập, xử lý ô nhiễm hay mở rộng hạ tầng giao thông, thì trong tương lai khả năng chống chịu với nắng nóng cũng sẽ trở thành một tiêu chí quan trọng để đánh giá chất lượng sống và mức độ bền vững của thành phố.
"Khi nhiệt độ tiếp tục gia tăng trong những thập kỷ tới, thách thức không còn là làm thế nào để chống lại nắng nóng, mà là làm thế nào để xây dựng những đô thị đủ khả năng sống an toàn với nắng nóng ngày càng cực đoan", ông nói.
Gia Chính
