Trước ngày vào chi viện chiến trường miền nam năm 1964, ông Lê Đình Khương gửi lại tất cả giấy tờ tùy thân, thẻ học sinh, y bạ, túi đồ nghề, và một chiếc nhẫn vàng.
Ông Lê Đình Khương (1929–2011) sinh tại xã Quy Nhơn, tỉnh Bình Định cũ (nay thuộc tỉnh Gia Lai). Thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ông tham gia thanh niên xung phong, rồi giữ chức tiểu đội trưởng đội tự vệ, trung đội trưởng du kích. Từ năm 1952 đến 1954, ông là Phó thư ký công đoàn Ngư nghiệp khu.
Năm 1954, theo Hiệp định Geneva, ông Khương thuộc diện cán bộ tập kết ra Bắc, công tác tại Xí nghiệp đánh cá Hạ Long (Hải Phòng). Lúc chia tay gia đình ở quê nhà, ông được trao một chiếc nhẫn vàng làm kỷ niệm.
Tại Hải Phòng, ông được cử đi học tại Trường Trung cấp Kỹ thuật Thủy sản. Gần thời điểm tốt nghiệp, tháng 7/1964, Ban Thống nhất Trung ương và Thành ủy Hải Phòng điều động ông vào chiến trường B. Trước giờ lên đường, ông gửi lại chiếc nhẫn vàng kỷ niệm tại trạm tuyển quân.
Sổ Lao động trong hồ sơ của ông Khương. Ảnh: Gia đình cung cấp
Vào chiến trường, ông Khương công tác tại Ban Kinh tài tỉnh Kon Tum. Tháng 10/1969, do bị viêm phổi nặng, ông được đưa ra Bắc điều trị tại Bệnh viện E Trung ương, sau đó chuyển về Bệnh viện K75 (Bệnh viện Kiến An, Hải Phòng).
Tại đây, ông gặp bà Cao Thị Phòng (hiện 78 tuổi), khi đó là nhân viên kho dược của bệnh viện. "Ông ấy hay qua lại nói chuyện. Sau khi ra viện, dù nhà ở tận khu Vạn Mỹ, cách bệnh viện 12 km, ông vẫn thường xuyên đến chơi", bà Phòng nhớ lại.
Cảm mến người cán bộ hiền lành, vui tính, sau ba năm gắn bó, bà Phòng đồng ý nên duyên cùng ông Khương. Đám cưới giản dị diễn ra tại xã Bát Trang, huyện An Lão, quê nhà bà Phòng. "Khi đó, chúng tôi được Nhà nước hỗ trợ 100 đồng, bệnh viện cấp cho gian nhà tập thể ở đến tận bây giờ", bà cho biết.
Vợ chồng ông Khương sống hạnh phúc và lần lượt sinh ba người con, đặt tên là Nhơn, Bình, Hải, lấy từ tên Quy Nhơn, Bình Định và Hải Phòng, những vùng đất gắn liền với đời ông.
Năm 1975, đất nước thống nhất, ông Khương được cử vào Nam làm công tác đổi tiền. Nhân chuyến đi, ông tìm về quê cũ ở Bình Định và xúc động nhận ra người vợ đầu, bà Nguyễn Thị Khá, cùng các con vẫn còn sống. Suốt hơn 20 năm chia cắt, gia đình ở quê nhà cứ ngỡ ông đã hy sinh.
"Lúc đó tôi mới biết ông ấy từng có gia đình. Nhưng tôi không trách hay giận, vì trong chiến tranh rất nhiều gia đình rơi vào hoàn cảnh như vậy. Điều may mắn là ông ấy vẫn sống sót trở về, gia đình ở Bình Định vẫn bình an", bà Phòng chia sẻ.
Vài tháng sau, bà Khá chủ động gọi điện ra Hải Phòng hỏi thăm bà Phòng, cùng chia sẻ chuyện gia đình, con cái. Hai người phụ nữ mau chóng tìm được sự thấu hiểu. Từ đó, con cái hai miền nhận nhau hòa thuận. Hằng năm, mỗi khi mùa đông đến, ông Khương lại vào Bình Định ở tránh rét. "Điều đó trở thành thông lệ của hai nhà, diễn ra hàng năm, đến khi ông ấy mất", bà Phòng nói.
Chiếc nhẫn vàng trở về sau gần 60 năm
Sinh thời, ông Khương nhiều lần nhắc về chiếc nhẫn vàng gửi lại trạm tuyển quân năm 1964 nhưng không nhớ rõ ở đâu. Năm 2011, ông qua đời khi mong mỏi đó vẫn chưa thành.
Năm 2022, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III cử đoàn công tác về địa phương xác minh hồ sơ đi B. Ban đầu, hồ sơ gửi về Quy Nhơn không có thông tin do ông không còn lưu trú tại đây. Tuy nhiên, nhờ kết nối được với một người cháu họ của ông Khương, đoàn công tác mới tìm ra địa chỉ gia đình ông ở Hải Phòng.
Bà Phòng bất ngờ nhận được điện thoại từ Trung tâm. Khi cùng các con lên Hà Nội tiếp nhận, bà không khỏi xúc động khi thấy chiếc nhẫn vàng một chỉ vẫn sáng bóng sau gần sáu thập kỷ.
Hồ sơ của ông Khương khi trao trả gồm có Giấy chứng minh, Thẻ học sinh Trường trung cấp Nông Lâm Trung ương, Học bạ Trường Thủy sản Trung ương, Giấy đăng ký nghĩa vụ quân sự, Giấy nghỉ phép, Giấy ghi tên và hẹn khám bệnh, Giấy chứng nhận sức khỏe, Sổ y bạ, Thẻ cử tri, Sổ lao động, Thẻ công nhân, túi kỷ vật gồm hai đồ bằng sắt của Trường kỹ thuật Thủy sản và Viện Khoa học Nông nghiệp, một nhẫn vàng một chỉ.
"Khi cùng các con lên nhận lại, chiếc nhẫn vẫn sáng bóng. Giờ nó là kỷ vật vô giá của gia đình", bà Phòng nói.
Bà Cao Thị Phòng hiện vẫn sống ở căn nhà tập thể được cấp từ ngày lấy ông Khương. Ảnh: Lê Tân
Trường hợp của ông Lê Đình Khương là một trong hàng nghìn hồ sơ cán bộ dân sự đi B giai đoạn 1959–1975. Họ gồm cán bộ các ban ngành, đảng viên, giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, văn nghệ sĩ... do Ủy ban Thống nhất của Hội đồng Chính phủ quản lý, lên đường chi viện cho miền Nam.
Để giữ bí mật tuyệt đối, trước khi lên đường, tất cả tư trang, kỷ vật cá nhân từ nhẫn vàng, sổ tiết kiệm, nhật ký, thư từ đến lý lịch Đảng, huân huy chương đều được gửi lại miền Bắc. Sau khi Ủy ban Thống nhất giải thể năm 1976, toàn bộ hồ sơ, kỷ vật được bàn giao cho Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước quản lý, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III tiếp nhận.
Từ năm 2010 đến 2017, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III đã hoàn tất sao chụp, chứng thực và phối hợp với các địa phương chuyển giao hồ sơ, đồng thời đăng tải danh mục lên cổng thông tin điện tử để phục vụ tra cứu. Hành trình tìm lại chủ nhân của những kỷ vật thời chiến vẫn đang được tiếp tục, giúp nhiều gia đình khép lại nỗi khắc khoải qua hàng thập kỷ.
Lê Tân
