Hòa bình Trung Đông mong manh trên giấy

Vụ phóng tên lửa "ăn miếng trả miếng" ngày 28-6 phơi bày sự mơ hồ trong cách hiểu thỏa thuận tạm thời 14 điểm giữa Mỹ với Iran hôm 17-6.

Cáo buộc Iran tấn công tàu thương mại tại Hormuz cuối tuần trước, Mỹ không kích các mục tiêu quân sự Iran gần tuyến hàng hải này. Tehran đáp trả bằng tên lửa và máy bay không người lái vào các mục tiêu quân sự Mỹ tại Kuwait và Bahrain. Hai bên đều gọi đó là đáp trả hoặc tự vệ.

Khác biệt về cách diễn giải

Trong chuyến thăm Iraq ngày 28-6, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi khẳng định eo biển Hormuz vẫn nằm dưới sự giám sát và quản lý hoàn toàn của Iran, cảnh báo mọi can thiệp đơn phương sẽ làm tình hình xấu hơn.

"Sau khi mọi trở ngại được loại bỏ, toàn bộ khả năng lưu thông của tuyến đường thủy sẽ được khôi phục. Đó là điều chúng tôi sẽ làm", ông nói.

Với Iran, Hormuz không chỉ là một tuyến vận tải, mà còn là đòn bẩy chiến lược để buộc Mỹ và các nước vùng Vịnh phải tính đến lợi ích an ninh của Tehran.

Với Washington, ưu tiên trước mắt là giữ cho eo biển này thông suốt, bởi đây là tuyến hàng hải sống còn đối với thị trường năng lượng toàn cầu, đồng thời cũng là nơi tập trung nhiều đồng minh và lợi ích của Mỹ.

Chính cách nhìn nhận lợi ích khác nhau đó khiến hai bên diễn giải một số điều trong thỏa thuận tạm thời theo hướng có lợi cho mình. Trong đó, điểm 5 liên quan eo biển Hormuz gây tranh cãi, có thể xem là một trong những nguyên nhân trực tiếp dẫn tới các diễn biến cuối tuần qua.

Điểm này yêu cầu đối thoại giữa Iran với Oman và các nước vùng Vịnh khác để bảo đảm các tuyến đường an toàn trong 60 ngày, đồng thời nêu rõ nguyên tắc "tự do hàng hải", Iran bảo đảm tự do đi lại và an toàn của tàu bè qua eo biển này.

Tuy nhiên, trong nỗ lực né các chốt kiểm soát của Iran, tàu thương mại được khuyến khích đi theo tuyến sát bờ biển Oman. Theo lập luận của Iran, việc sử dụng tuyến này mà không tham vấn họ đồng nghĩa Mỹ đã vi phạm thỏa thuận, dẫn đến việc một số tàu bị tấn công. Hải quân Iran tuyên bố việc nổ súng vào những tàu vi phạm "sẽ nhắc nhở các tàu thuyền khác về con đường qua lại thông thoáng" là ở đâu.

"Iran vẫn khăng khăng đòi kiểm soát eo biển Hormuz. Mặt khác, Mỹ và các quốc gia Ả Rập lại khăng khăng đòi tự do hàng hải qua eo biển Hormuz. Để nhấn mạnh quan điểm của mình, Iran đã hai lần tấn công tàu thuyền trong eo biển và việc Mỹ trả đũa không có gì đáng ngạc nhiên, song tôi nghĩ tình hình vẫn có thể kiểm soát được" - ông Wolfgang Pusztai, nhà phân tích quốc phòng tại Vienna, nhận định với Đài Al Jazeera.

Nói cách khác, dù diễn biến có vẻ căng thẳng, đòn tấn công của cả hai bên chỉ vừa đủ để gửi thông điệp, chưa đến mức buộc cả hai lao vào xung đột gần như mỗi ngày như trước.

Bài toán với Mỹ

Thỏa thuận tạm thời Mỹ - Iran chỉ là một phần của bức tranh hòa bình Trung Đông. Không lâu sau khi ký kết, giới quan sát đã hoài nghi về mức độ tuân thủ của hai nước, cũng như những ẩn số trong khu vực có thể phá vỡ nó.

Phát ngôn của Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tại Iraq cho thấy Tehran đang nhìn nhận một trong những ẩn số đó. Ông cáo buộc Israel tiếp tục không kích Lebanon và yêu cầu Washington buộc Israel chấm dứt các cuộc tấn công, vì đây là điểm 1 trong thỏa thuận tạm thời.

Giữa những lo ngại đó, thỏa thuận khung ba bên Mỹ - Israel - Lebanon đến kịp lúc vào ngày 26-6, được xem như mảnh ghép thứ hai, phần nào phản ánh sự thận trọng của Washington trước các ẩn số tại khu vực.

Tuy nhiên, điểm yếu của thỏa thuận này có thể nằm ở những bên không có mặt trong văn bản. Hezbollah không trực tiếp ký và đã phản đối mạnh mẽ, trong khi đây lại là lực lượng có ảnh hưởng lớn nhất trên thực địa ở miền nam Lebanon.

Nếu Lebanon không đủ sức kiểm soát các nhóm vũ trang, Israel sẽ có lý do duy trì tấn công. Nếu Tel Aviv tiếp tục không kích, Iran có thể cáo buộc Mỹ không thực hiện cam kết hạ nhiệt tại Lebanon như điểm 1 trong thỏa thuận ngày 17-6.

Nói tóm lại, tình thế hiện nay đặt Washington vào bài toán khó: vừa phải kiềm chế Iran, vừa giữ Israel trong giới hạn, vừa giúp Nhà nước Lebanon lấy lại vai trò trên lãnh thổ của mình.