Thí sinh tham dự kỳ thi vào lớp 10 tại Hà Nội - Ảnh: NGUYÊN BẢO
Theo Bộ Công an, 8 tháng đầu năm 2025, cả nước ghi nhận hơn 1.500 vụ lừa đảo qua mạng, tăng 65% so với cùng kỳ 2024, gây thiệt hại hơn 1.660 tỉ đồng.
Lỗ hổng phòng vệ lừa đảo của học sinh, sinh viên
Các chuyên gia cho rằng điều đáng lo ngại khi hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi, không chỉ giả mạo ngân hàng, cơ quan công an hay cơ quan nhà nước mà các đối tượng lừa đảo còn lợi dụng chính các nền tảng mạng xã hội, trò chơi trực tuyến, sàn thương mại điện tử và ứng dụng học tập để tiếp cận học sinh, sinh viên.
Ông Tạ Văn Hạ - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và xã hội của Quốc hội - cho rằng việc giáo dục tài chính cho học sinh, sinh viên được đánh giá là một kỹ năng sống thiết yếu, đặc biệt trong kỷ nguyên số.
Giáo dục tài chính không chỉ đơn thuần là dạy về tiền bạc mà bao gồm một hệ thống kỹ năng toàn diện, gồm: kiến thức về tạo thu nhập, chi tiêu hợp lý, cách quản lý tài chính cá nhân, cách nhận diện các hình thức lừa đảo trên mạng.
Tại Quyết định số 928/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt Chiến lược tài chính toàn diện quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, Bộ Giáo dục và đào tạo được giao nhiệm vụ đẩy mạnh giáo dục tài chính qua hệ thống giáo dục chính thức và các chương trình truyền thông, nhất là các kiến thức về dịch vụ tài chính số, an toàn thông tin, an ninh bảo mật, bảo vệ dữ liệu cá nhân, góp phần tạo dựng niềm tin người tiêu dùng dịch vụ tài chính. Hình thành thói quen quản lý tài chính cá nhân từ sớm cho nhóm đối tượng học sinh, sinh viên, người lao động trẻ để hình thành tư duy tài chính bền vững.
PGS.TS Trần Hùng Sơn - Viện trưởng Viện nghiên cứu Công nghệ ngân hàng, Trường đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TP.HCM), chia sẻ việc thiếu giáo dục tài chính sớm không chỉ là thiếu hụt kiến thức mà còn tạo ra những lỗ hổng nghiêm trọng trong khả năng phòng vệ của học sinh, sinh viên trước các rủi ro phức tạp.
Trước hết, rủi ro lớn nhất chính là sự bùng nổ của lừa đảo và gian lận tài chính trực tuyến. Trong thế giới số, các em thường xuyên tiếp xúc với những lời chào mời "có vẻ hấp dẫn" nhưng thực chất là cạm bẫy, như lời đề nghị mua hàng hóa với giá thấp bất thường để chiếm đoạt thông tin tài khoản. Nếu không đủ kiến thức, dễ dàng trở thành nạn nhân hoặc vô tình tiếp tay cho tội phạm tài chính.
Thứ hai, sự xuất hiện của các hình thức tài chính mới như tài sản mã hóa (crypto), các chương trình "mua ngay, trả sau" (BNPL) và các lời khuyên từ những người có sức ảnh hưởng trên mạng xã hội đang làm tăng độ phức tạp của việc quản lý tiền bạc.
Thiếu giáo dục sớm khiến sinh viên khó phân biệt được đâu là nguồn thông tin tài chính uy tín và đâu là những lời khuyên thiếu khách quan, dẫn đến các quyết định đầu tư sai lầm.
Thứ ba, rủi ro về thiếu năng lực đánh giá hợp đồng và tích sản là rất đáng báo động. Khi đối mặt với các vụ việc như "bẫy hợp đồng kỳ nghỉ" hay các lời mời gọi "việc nhẹ lương cao", việc thiếu tư duy phản biện tài chính và khả năng tính toán thiệt hại thực tế khiến các em dễ dàng ký vào những cam kết có hậu quả tài chính kéo dài.
Cuối cùng, áp lực từ bạn bè và xu hướng chi tiêu theo cảm xúc trong môi trường số dễ dẫn đến hành vi chi tiêu quá mức.
Đưa giáo dục tài chính vào trường học là yêu cầu cấp thiết
Hiện Bộ Giáo dục và Đào tạo đang lấy ý kiến góp ý cho dự thảo thông tư quy định về tổ chức các hoạt động giáo dục tăng cường và hoạt động giáo dục theo nhu cầu người học tại các cơ sở giáo dục phổ thông và giáo dục thường xuyên.
Theo ông Sơn, việc đưa giáo dục tài chính vào các hoạt động giáo dục tăng cường cho học sinh không chỉ là một lựa chọn phù hợp mà còn là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh hiện nay. Bởi đây là kỹ năng sinh tồn trong kỷ nguyên số, cần một cách tiếp cận dài hạn và cấu trúc.
Thay vì những bài giảng rời rạc, hoạt động giáo dục tăng cường cho phép xây dựng một lộ trình học tập liên tục và mang tính cấu trúc, giúp các em hình thành được thái độ và hành vi tài chính lành mạnh từ sớm, biết ý thức về giá trị đồng tiền, yêu lao động, có khả năng chống chọi tốt trước những biến động bất ngờ trong cuộc sống.
Ông Tạ Văn Hạ - nhận định việc đưa giáo dục tài chính trở thành một trong những nội dung hoạt động giáo dục tăng cường vào trường học là việc cần thiết, thiết thực với học sinh. Vì là hoạt động giáo dục tăng cường, nên cũng sẽ không gây thêm áp lực và gánh nặng cho chương trình học chính khóa.
Tuy nhiên, khi đưa giáo dục tài chính vào trường cần sự tính toán kỹ lưỡng, chương trình giáo dục tài chính khi được đưa vào trường học cần được thiết kế phù hợp với từng cấp học, lứa tuổi của học sinh.
"Việc giáo dục tài chính từ sớm sẽ chuẩn bị cho các em kỹ năng sống an toàn, sống có trách nhiệm, sống tự chủ", ông Hạ chia sẻ.
Các nước đang đưa giáo dục tài chính vào trường học thế nào?
TS Phùng Thị Thu Hương - Bí thư Liên Chi Đoàn Khoa Ngân hàng, Học viện Ngân hàng, cho rằng khi đưa giáo dục tài chính vào nhóm nội dung của hoạt động giáo dục tăng cường cho học sinh sẽ là một định hướng phù hợp.
Theo bà Hương, trên thế giới, nhiều quốc gia triển khai giáo dục tài chính từ sớm và theo từng giai đoạn phát triển của người học.
Đáng chú ý, Mỹ có hệ sinh thái giáo dục tài chính khá phát triển, chủ yếu được quy định và triển khai theo từng bang. Nhiều bang đưa tài chính cá nhân vào chương trình hoặc quy định yêu cầu học tập về lập ngân sách, tiết kiệm, tín dụng, thuế, bảo hiểm, vay học tập, đầu tư và phòng tránh gian lận.
Cục Bảo vệ tài chính người tiêu dùng Mỹ cũng xây dựng khung và học liệu liên môn, phù hợp từng độ tuổi từ mẫu giáo đến hết phổ thông.
Các nước Australia, Singapore không chỉ dạy lý thuyết mà chú trọng tình huống, trò chơi mô phỏng, dự án lập ngân sách và những quyết định tài chính gần với cuộc sống.
