Hơn một thập niên chưa hết tranh cãi về kỳ thi tốt nghiệp THPT

Đề xuất của ông Nguyễn Đắc Vinh tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội ngày 14-7 nghiên cứu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học lập tức nhận được sự quan tâm, song thực tế xã hội đã bàn chuyện này quá lâu.

13 năm vẫn một câu hỏi cũ về thi tốt nghiệp THPT

Từ năm 2013, gần như năm nào cũng có ý kiến đề nghị bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT cấp quốc gia. Năm đó, khi tỉ lệ tốt nghiệp nhiều địa phương đạt mức gần như tuyệt đối, không ít chuyên gia giáo dục đặt câu hỏi "Thi để làm gì khi kết quả gần như đã được biết trước?".

Người ủng hộ bỏ cho rằng đây là một kỳ thi gây áp lực lớn, tốn kém nhưng hiệu quả không tương xứng. Người phản đối lại lo ngại nếu bỏ thi sẽ giảm chất lượng giáo dục phổ thông và bệnh thành tích sẽ bùng phát mạnh hơn.

Mô hình kỳ thi "2 trong 1" với tên gọi Kỳ thi THPT quốc gia, vừa sử dụng kết quả xét tốt nghiệp THPT vừa xét tuyển đại học chính thức vận hành hai năm sau đó lại tiếp tục xuất hiện những bất cập mới.

Các chuyên gia giáo dục Văn Như Cương, Lâm Quang Thiệp… thời điểm đó đã đề nghị tách chức năng tốt nghiệp và tuyển sinh đại học, giao quyền tuyển sinh cho trường đại học thay vì cố gắng giải quyết hai mục tiêu bằng một kỳ thi duy nhất.

Đến năm 2020, khi đại dịch COVID-19 khiến việc tổ chức thi trở nên khó khăn, câu chuyện bỏ kỳ thi lại được đặt ra. Lần này lý do không chỉ là dịch bệnh mà còn là chi phí xã hội quá lớn cho một kỳ thi có tỉ lệ tốt nghiệp luôn trên 95%.

Nhiều hiệu trưởng đại học khi ấy khẳng định nếu không có kỳ thi quốc gia, các trường vẫn hoàn toàn có thể tuyển sinh bằng học bạ, kỳ thi đánh giá năng lực hoặc những phương thức khác.

Năm 2022 lại thêm những ý kiến cho rằng đã đến lúc kỳ thi tốt nghiệp THPT nên dừng lại. Lập luận vẫn không thay đổi: áp lực quá lớn, chi phí quá cao, trong khi chính các trường đại học ngày càng ít phụ thuộc vào kết quả kỳ thi này.

Năm 2024, cử tri tiếp tục kiến nghị xét tốt nghiệp thay cho tổ chức thi. Bộ Giáo dục và Đào tạo trả lời rằng việc thi tốt nghiệp hiện được quy định trong Luật Giáo dục nên chưa thể thay đổi. Và năm 2026, sau những bất thường về điểm thi ở Tuyên Quang, câu chuyện ấy một lần nữa quay trở lại.

Hãy trả tốt nghiệp và tuyển sinh về đúng bản chất

Thực tế cũng cho thấy kỳ thi tốt nghiệp THPT từ lâu không còn là "chiếc chìa khóa" duy nhất để vào đại học. Các trường đã có hàng loạt phương thức tuyển sinh: đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, học bạ, chứng chỉ quốc tế, phỏng vấn, thi năng khiếu...

Vậy thì hãy trả tuyển sinh về đúng nơi của nó, chính là các trường đại học. Đó mới là nơi quyết định ai đủ năng lực theo học ngành nghề muốn chọn và yêu thích.

Một lập luận khác thường được đưa ra là Luật Giáo dục quy định phải tổ chức thi tốt nghiệp THPT nên không thể bỏ kỳ thi. 

Luật chỉ quy định việc cấp bằng tốt nghiệp gắn với kết quả thi nhưng không ấn định mô hình một kỳ thi tốt nghiệp THPT như hiện nay.

Hình thức tổ chức thi, cách thức đánh giá và công nhận tốt nghiệp thuộc thẩm quyền của Chính phủ trên cơ sở đề xuất của Bộ Giáo dục và Đào tạo. 

Nghĩa là nếu quyết tâm cải cách và chuẩn bị đầy đủ điều kiện, việc thay đổi mô hình đánh giá hoàn toàn có cơ sở pháp lý chứ không phải là rào cản không thể vượt qua.

Điều xã hội cần lúc này không phải là thêm một cuộc tranh luận về việc nên giữ hay bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT. Điều cần là một quyết định cải cách đủ quyết đoán để khép lại một kỳ thi đã hoàn thành vai trò lịch sử của nó.

Hãy để việc công nhận tốt nghiệp trở về đúng bản chất của giáo dục phổ thông: hoàn thành chương trình, đạt chuẩn thì tốt nghiệp. Hãy để tuyển sinh đại học trở về đúng trách nhiệm của các trường đại học.

Khi mỗi cấp học thực hiện đúng chức năng của mình, giáo dục mới có thể thoát khỏi vòng luẩn quẩn của một kỳ thi đang phải gánh quá nhiều mục tiêu và quá nhiều kỳ vọng.