Nhiều cửa hàng kim cương đồng loạt đóng cửa - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Nhiều người lâu nay cho rằng chỉ cần mua kim cương tại các thương hiệu lớn, có giấy kiểm định là an toàn. Tuy nhiên, sau khi hàng loạt giám đốc doanh nghiệp kim cương nổi tiếng bị khởi tố trong vụ án buôn lậu vừa qua, niềm tin này đang bị đặt dấu hỏi.
Ai kiểm định người kiểm định kim cương?
Trao đổi với Tuổi Trẻ, PGS.TS Nguyễn Ngọc Khôi - DGemG, giảng viên cao cấp, Trưởng Ban Kỹ thuật TC174: Đồ Trang sức, Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường chất lượng, Bộ Khoa học và Công nghệ - nêu quan điểm: Vụ việc lần này không phải là vấn đề một vài doanh nghiệp mà là cả thị trường đá quý Việt Nam.
Một trong những bất cập mang tính hệ thống là cơ chế bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng còn nhiều hạn chế. Phần lớn người dùng Việt Nam chưa có kiến thức cơ bản để phân biệt kim cương, đá quý tự nhiên với đá đã qua xử lý, cũng như các tiêu chuẩn đánh giá giá trị.
"Trong các giao dịch, người tiêu dùng gần như chỉ dựa vào chứng thư kiểm định do các tổ chức cấp và uy tín của doanh nghiệp", ông Khôi nhận định.
Trong khi đó, Nhà nước gần như thả lỏng hoạt động của các tổ chức kiểm định kim cương đá quý. Khác với vàng, hiện nay không có cơ quan nhà nước nào thống nhất cấp phép và quản lý hoạt động các tổ chức kiểm định kim cương đá quý.
Theo ông Khôi, các tổ chức kiểm định trong lĩnh vực này khi được Bộ (Sở) Khoa học và Công nghệ cấp chứng nhận hoạt động khoa học công nghệ, khi do Bộ (Sở) Công Thương cấp phép. Thậm chí không cần các điều kiện cụ thể nào về cơ sở vật chất, nhân lực, trang thiết bị…
Thực tế các tổ chức kiểm định kim cương đá quý sinh ra quá nhiều. Đơn cử như Hà Nội 13 Lab, TP.HCM 11 Lab, Yên Bái 3 Lab, Đà Nẵng 2 Lab, Cần Thơ 1 Lab...
Vụ việc vừa qua là minh chứng cho thấy các đơn vị đã cấp ra những chứng thư không đảm bảo yêu cầu cả về chuyên môn lẫn nghiệp vụ.
Bà Nguyễn Thị Thu Hương - cố vấn tài chính FIDT, cũng nhận ra bất cập lớn khi Việt Nam chưa có yêu cầu bắt buộc về tính độc lập của đơn vị giám định.
"Pháp luật không cấm doanh nghiệp bán lẻ sở hữu phòng kiểm định của riêng mình. Dù không sai luật nhưng lại tạo ra xung đột lợi ích tiềm ẩn, bởi bên bán và bên giám định có thể thuộc cùng một hệ thống", bà Hương nhấn mạnh.
Đây cũng là lý do nhiều quốc gia luôn coi tính độc lập của đơn vị kiểm định là yếu tố cốt lõi, tương tự như yêu cầu về kiểm toán độc lập trong lĩnh vực tài chính.
"Và rồi rủi ro cuối cùng vì vậy vẫn thuộc về người tiêu dùng. Khi niềm tin thị trường suy giảm, dù doanh nghiệp có cam kết thu mua lại nhưng quá nhiều khách hàng cùng bán trong một thời điểm sẽ gặp áp lực thanh khoản. Khi đó, quyền lợi của người mua sẽ phụ thuộc rất lớn vào năng lực tài chính và khả năng thực hiện cam kết của doanh nghiệp", bà Hương nói.
Thị trường kim cương cần cơ chế kiểm định độc lập
Theo tìm hiểu của Tuổi Trẻ, nhiều người còn nhầm lẫn giữa giấy kiểm định và giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Giấy kiểm định chỉ xác nhận đặc tính của viên kim cương như trọng lượng, màu sắc, độ tinh khiết…, nhưng không chứng minh viên đá được nhập khẩu hợp pháp hay có nguồn gốc như thế nào.
Trong khi đó, pháp luật hiện cũng không bắt buộc doanh nghiệp phải cung cấp hồ sơ nguồn gốc này cho khách hàng khi bán lẻ.
Bàn về vấn đề này, ông Khôi đề xuất Nhà nước cần có cơ quan cấp phép và quản lý hoạt động của các tổ chức kiểm định kim cương đá quý.
Trước hết cần rà soát lại tất cả các tổ chức kiểm định hiện đang hoạt động, kiểm tra các điều kiện về nhân sự, trang thiết bị, cơ sở vật chất, quy trình kiểm định, trách nhiệm của tổ chức kiểm định theo các yêu cầu chung của cơ quan quản lý nhà nước.
"Các tổ chức kiểm định cần hoạt động độc lập với các doanh nghiệp bán lẻ", ông Khôi nhấn mạnh.
Cũng theo vị chuyên gia nhiều năm kinh nghiệm, để đảm bảo việc mua bán kim cương, đá quý minh bạch, Việt Nam tiến tới rất cần sàn giao dịch kim cương và đá quý như ở một số nước trên thế giới như Bỉ, Ấn Độ, Israel, Singapore….
"Điều này giúp quản lý tốt hơn và chống buôn lậu. Sàn giao dịch sẽ yêu cầu quy trình kiểm định độc lập, chuẩn hóa quốc tế, chặn đứng các viên đá giả hoặc không rõ nguồn gốc", ông Khôi đề xuất.
Trong thời gian chờ sàn giao dịch được thành lập, ông Khôi cho rằng cần một cơ chế giám sát và kiểm định độc lập. Cụ thể, thành lập một phòng giám định đạt chuẩn quốc tế tại Hà Nội và một phòng tương tự tại TP.HCM.
Các phòng này có thể do Nhà nước thành lập giống như Viện Ngọc học và Trang sức Thái Lan (GIT - Gem and Jewelry Institute of Thailand) hoặc thành lập trong khuôn khổ Hội Đá quý Việt Nam hay Hội Mỹ nghệ kim hoàn đá quý Việt Nam.
Các phòng này có chức năng kiểm định độc lập đạt chuẩn quốc tế, đồng thời kiểm tra giám sát hoạt động của các tổ chức kiểm định khác.
Nêu quan điểm, bà Hương nhấn mạnh điều quan trọng không phải là quản lý nhiều hơn, mà là quản lý đúng trọng tâm. Mục tiêu cuối cùng không phải tạo thêm thủ tục cho doanh nghiệp, mà là khôi phục niềm tin của người tiêu dùng thông qua tính minh bạch và sự độc lập trong kiểm định.
Nếu không có cơ chế kiểm tra chéo hoặc giám sát độc lập, thì những vụ việc tương tự vừa qua hoàn toàn có thể lặp lại ở các doanh nghiệp khác, bởi vấn đề nằm ở cấu trúc của hệ thống chứ không chỉ ở một doanh nghiệp cụ thể.
"Hiện việc quản lý kim cương vẫn còn phân tán giữa nhiều cơ quan và nhiều giai đoạn. Thị trường cần một cơ chế quản lý thống nhất hơn đối với hoạt động kiểm định, truy xuất và công bố thông tin", bà Hương nhấn mạnh.
