Malaysia sẽ vận hành 18 nhà máy điện rác, các nhà môi trường lo lắng tro bay và khí độc

Dù hứa hẹn vừa giải quyết cuộc khủng hoảng rác thải vừa đáp ứng nhu cầu năng lượng, các dự án nhà máy điện rác ở Malaysia đang vấp phải lo ngại vì rủi ro với môi trường và cáo buộc "tẩy xanh".

Vẫn cần giám sát chặt điện rác

Theo báo The Straits Times (Singapore), mạng lưới phản đối lò đốt Rawang đã thu thập hơn 12.000 chữ ký trong năm 2025 để phản ứng với dự án nhà máy điện rác trị giá 4,5 tỉ ringgit (hơn 1 tỉ USD) tại thị trấn Batu Arang, bang Selangor.

Nhóm cư dân này lo ngại dự án có thể tác động tiêu cực đến sức khỏe, môi trường và giao thông của hơn 500.000 người sống trong bán kính 5km.

Nhà máy dự kiến xử lý 2.400 tấn rác mỗi ngày và sản xuất 40MW điện, song việc xây dựng trên khu vực mỏ than cũ làm dấy lên quan ngại về ổn định địa chất của khu vực.

Điều phối viên chiến dịch "Không rác thải" của Tổ chức Greenpeace Malaysia, bà Weng Dun Xin, cho rằng tuyên bố về tính bền vững như khẩu hiệu "không chôn lấp rác" có nguy cơ là một hình thức "tẩy xanh".

Khẩu hiệu này được sử dụng để khiến nhà máy điện rác tạo cảm giác thân thiện với môi trường hơn, song trên thực tế các nhà máy vẫn tạo ra tro bay phải đem đi chôn lấp.

Các tổ chức môi trường cảnh báo nếu không được quản lý chặt chẽ, tro bay và những phụ phẩm độc hại từ nhà máy sẽ phát tán ra không khí, làm ảnh hưởng đến sức khỏe của người dân.

Bà Weng cũng cho rằng hiện vẫn thiếu dữ liệu phát thải được công khai liên tục, cơ chế giám sát độc lập và trách nhiệm giải trình trong trường hợp xảy ra vi phạm.

Theo điều phối viên của Greenpace Malaysia, thay vì đưa tất cả vào lò đốt, rác thải nên được phân loại ngay từ nguồn, trong đó rác hữu cơ được đưa đến các cơ sở ủ phân, vật liệu tái chế được thu hồi, chất thải xây dựng được xử lý bằng các hệ thống tái sử dụng chuyên biệt.

Trong khi dự án Nhà máy điện rác Batu Arang vẫn đang gây tranh cãi, Nhà máy điện rác Jeram tại bang Selangor đã đi vào hoạt động từ tháng 5-2026, ghi nhận công suất phát điện 29,8MW, vượt mức kỳ vọng ban đầu là 25MW.

Khi tổ hợp Jeram 1 và Jeram 2 vận hành toàn bộ, cơ sở này có thể xử lý 3.000 tấn rác mỗi ngày để tạo ra 50MW điện, đủ cung cấp cho khoảng 11.000 hộ gia đình.

Worldwide Holdings - đơn vị vận hành Nhà máy Jeram 1 - khẳng định phần tro đáy ít độc hại sẽ được tái chế làm vật liệu xây dựng và trải đường, trong khi phần tro bay độc hơn sẽ được giữ lại thông qua hệ thống lọc và xử lý rắn trước khi được chôn lấp.

Malaysia kỳ vọng hệ thống 18 nhà máy điện rác trên cả nước sẽ tạo ra 600MW năng lượng tái tạo, tương đương khoảng 2,5% tổng công suất điện hiện nay, qua đó góp phần thực hiện mục tiêu nâng tỉ trọng năng lượng tái tạo lên 70% vào năm 2050.

Nhiều quốc gia biến rác thành tài nguyên

Trước những lo ngại hiện nay ở Malaysia, kinh nghiệm từ các quốc gia đi trước nhằm biến rác thành tài nguyên có thể là tham chiếu đáng chú ý.

Nhật Bản - quốc gia tiên phong trong quản lý chất thải - đã phát triển các hệ thống điện rác gắn chặt với nhu cầu năng lượng đô thị. Nhà máy Hikarigaoka ở Tokyo xử lý 300 tấn rác mỗi ngày và tạo ra 9MW điện, không chỉ cấp điện mà còn cấp nhiệt cho hệ thống sưởi của khu vực, cho thấy khả năng tận dụng tối đa năng lượng từ rác thải.

Tại Hàn Quốc, hơn 35 nhà máy điện rác phải tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường nghiêm ngặt, bao gồm giới hạn phát thải các loại khí độc hại, tiêu chuẩn xử lý tro sau khi đốt. Ngoài ra, nước này cũng có cơ chế giảm thuế đốt rác đối với các cơ sở đạt hiệu suất thu hồi năng lượng từ 50% trở lên, nhằm thúc đẩy vận hành hiệu quả và bền vững hơn.

Tại Na Uy, cơ sở thu giữ carbon của Carbon Centric tại Rakkestad đã chính thức đi vào hoạt động từ tháng 9-2025, trở thành nhà máy đốt rác phát điện đầu tiên trên thế giới có khả năng thu giữ toàn bộ lượng CO₂ phát thải. Cơ sở này có công suất thu giữ khoảng 10.000 tấn CO₂ mỗi năm, sau đó chuyển thành CO₂ lỏng đạt tiêu chuẩn thực phẩm để cung cấp cho khách hàng.

Tại Đan Mạch, Nhà máy điện rác hiện đại Amager Bakke tạo ra một vòng kinh tế tuần hoàn sau khi xử lý 400.000 tấn rác không thể tái chế mỗi năm. Bên cạnh việc phát điện, tro và kim loại còn lại sau khi đốt được tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, giảm nhu cầu khai thác cát, sỏi. Đây cũng là nhà máy điện rác đầu tiên ở Đan Mạch tích hợp công nghệ loại bỏ khí NOx gây hại trước khi thải ra môi trường.

Đáng chú ý, để nâng cao tính bền vững, nhà máy này đang thí điểm hệ thống thu giữ carbon, với mục tiêu thu giữ tới 500.000 tấn CO₂ mỗi năm, giúp cắt giảm 95% lượng phát\ 

thải của nhà máy. Lượng CO₂ thu giữ được lưu trữ dưới lòng đất và có thể trở thành nguyên liệu đầu vào để sản xuất nhiên liệu sạch e-fuel cho tàu xe và máy móc.