Lockheed thu được nhiều thông tin về tiêm kích Yak-141 nhờ dự án hợp tác với Yakovlev, nhiều khả năng dựa vào đó để phát triển chiến đấu cơ F-35B.
Tiêm kích tàng hình F-35B của thủy quân lục chiến Mỹ hôm 31/7 lao xuống khu vực gần đường băng tại căn cứ Miramar ở bang California và bị cháy rụi. Đây là tai nạn thứ 23 của dòng F-35B kể từ năm 2013, cũng là chiếc F-35B thứ 7 bị phá hủy hoàn toàn do sự cố.
F-35B là phiên bản được phát triển cho thủy quân lục chiến Mỹ, nổi bật nhờ khả năng cất cánh trên đường băng ngắn và hạ cánh thẳng đứng (STOVL), cho phép nó hoạt động trên các tàu đổ bộ có sàn đáp nhỏ hơn tàu sân bay thông thường.
Hiện trường vụ rơi tiêm kích F-35B Mỹ ở bang California hôm 31/7. Video: CTV News
Mỗi chiếc F-35B có giá xuất xưởng hơn 109 triệu USD, chưa bao gồm động cơ với mức giá 15-20 triệu USD tùy lô đặt hàng. Đây là biến thể đắt và phức tạp nhất trong 3 phiên bản tiêm kích tàng hình F-35 mà tập đoàn Lockheed Martin đang chế tạo. Ngoài thủy quân lục chiến Mỹ, một số quốc gia đồng minh của Washington cũng đặt mua và đang biên chế dòng F-35B.
Tuy nhiên, một chi tiết hiếm khi được đề cập là thiết kế F-35B bắt nguồn một phần từ nguyên mẫu tiêm kích đa năng Yak-141 do Liên Xô phát triển.
Liên Xô hồi thập niên 1970 theo đuổi dự án chiến đấu cơ có khả năng cất hạ cánh thẳng đứng (VTOL) cho không quân hải quân, đặc biệt sau khi Anh ra mắt tiêm kích Harrier.
Cục thiết kế Yakovlev đã phát triển máy bay Yak-38, được thiết kế để triển khai trên các tàu tuần dương mang máy bay Đề án 1143 "Kiev". Đây là mẫu tiêm kích cánh cố định trên hạm đầu tiên được biên chế cho không quân hải quân Liên Xô, với tổng cộng 231 chiếc được xuất xưởng trong giai đoạn 1975-1981.
Tuy nhiên, tính năng kỹ chiến thuật kém và tỷ lệ tai nạn quá cao của Yak-38 khiến nó không được trọng dụng.
Yak-141 trong các cuộc thử nghiệm. Video: Youtube/Karim Aziz
Cục thiết kế Yakovlev sau đó khởi động chương trình Yak-141 để khắc phục những nhược điểm của Yak-38, đặc biệt là tốc độ và tầm bay. Tổng cộng 4 nguyên mẫu đã được chế tạo, trong đó hai chiếc là mô hình tĩnh để thử nghiệm trên mặt đất.
Chuyến bay đầu tiên của nguyên mẫu Yak-141 diễn ra năm 1987, dòng máy bay này đã phá 12 kỷ lục thế giới trong quá trình thử nghiệm. Nhà sản xuất tuyên bố Yak-141 là phi cơ VTOL đầu tiên có khả năng bay siêu thanh, đạt tốc độ tối đa khoảng 1.800 km/h.
Ngày 5/10/1991, một nguyên mẫu Yak-141 thực hành hạ cánh xuống tàu sân bay Đô đốc Gorshkov. Cú đáp quá mạnh khiến thùng dầu trong máy bay bị vỡ và gây cháy lớn, phi công thoát hiểm an toàn. Sự cố khiến dự án Yak-141 bị đình trệ, giữa lúc Liên Xô đang trải qua khủng hoảng trước khi tan rã.
"Khi tình hình chính trị tại châu Âu thay đổi, tập đoàn Lockheed Aircraft quyết định đổ tiền vào chương trình Yak-141 để thu thập những bí quyết công nghệ quý báu từ thời Liên Xô", cây bút Brad Howard cho biết trong bài viết trên chuyên trang quân sự Task & Purpose.
Yak-141 biểu diễn tại Triển lãm Hàng không Farnborough ở Anh tháng 9/1992. Ảnh: Wikimedia
Hai bên dường như ký hợp đồng với trị giá 400 triệu USD vào năm 1991. Cục thiết kế Yakovlev công bố thỏa thuận vào tháng 9/1992, trong khi Lockheed chỉ xác nhận thông tin vào tháng 6/1994.
Liên doanh giữa Yakovlev và Lockheed đặt mục tiêu chế tạo thêm 3 nguyên mẫu bay thử và một mô hình thử nghiệm trên mặt đất, kèm một máy bay hai chỗ ngồi để huấn luyện. Tuy nhiên, không có thêm chiếc Yak-141 nào được xuất xưởng.
"Lockheed chắc chắn không có ý định giúp Yak-141 trở thành sản phẩm hoàn chỉnh để xuất khẩu. Dự án hợp tác nhiều khả năng chỉ là bình phong để thu thập dữ liệu thử nghiệm của chương trình, trong đó quan trọng nhất là thông tin liên quan đến hệ thống VTOL. Những dữ liệu này đã giúp định hình quá trình phát triển động cơ, vốn là trái tim của tiêm kích F-35", Howard nhận xét.
Lockheed không phải tổ chức duy nhất tại Mỹ tìm cách thu thập dữ liệu từ các dự án VTOL của Liên Xô.
"Các khí tài từng được Liên Xô giữ bí mật, đóng vai trò nền tảng đối với chiến lược phòng thủ của Mỹ giờ đây được chào hàng công khai tại các triển lãm hàng không khắp thế giới. Điều này cho phép tiếp cận Cục thiết kế Yakovlev để đánh giá công nghệ VTOL. Đây cũng là cục thiết kế duy nhất của Liên Xô có kinh nghiệm phát triển máy bay VTOL, với dòng Yak-38 và Yak-141", tài liệu được NASA xuất bản năm 1993 có đoạn.
Mô phỏng thiết kế bên trong của Yak-141. Đồ họa: Lexicans
Biến thể VTOL của chương trình X-35 được Lockheed công bố năm 1995 có thiết kế khác biệt hoàn toàn so với những bản vẽ trước khi tập đoàn Mỹ hợp tác với Cục thiết kế Yakovlev, dường như đã áp dụng hầu hết dữ liệu thử nghiệm từ dự án Yak-141.
Thiết kế và cách bố trí thiết bị của hai dòng máy bay gần như giống hệt, trong đó vị trí khoang quạt nâng, dầm đuôi và động cơ nâng đều tương đồng nhau. "Động cơ có cửa xả xoay ở đuôi là thiết kế của Yakovlev và từng được thử nghiệm trên tiêm kích Yak-141", Jerry Daniels, cựu lãnh đạo Boeing, nhận định.
Dù vậy, kết cấu tổng thể, phương pháp ổn định và thiết kế khí động học của F-35B không giống Yak-141.
Yak-141 được trang bị 3 động cơ tua-bin phản lực, gồm động cơ chính R79V-300 với cửa xả xoay ở đuôi và hai động cơ nâng RD-41 phía sau buồng lái. Trong khi đó, F-35B chỉ sử dụng một động cơ tua-bin phản lực F135 và quạt nâng kết nối qua trục truyền động, phương án được đánh giá là hiệu quả và đơn giản hơn so với Yak-141.
Mô phỏng thiết kế bên trong của F-35B. Đồ họa: Telegraph
"Yak-141 không được coi là tiền thân của F-35B, nhưng gần như chắc chắn dữ liệu thu được từ các dự án VTOL Liên Xô đã được Lockheed tận dụng triệt để. Điều đó đồng nghĩa với F-35B ra đời một phần nhờ vào dòng phi cơ không bao giờ được sản xuất hàng loạt của Liên Xô", Howard nhận xét.
Trang tin RBTH của Nga cũng có chung quan điểm, khi cho rằng dự án hợp tác giữa Yakovlev và Lockheed trong giai đoạn 1991-1997 đã đóng vai trò nhất định trong sự phát triển của dòng F-35B. "Dù vậy, thật phóng đại khi gọi F-35B là phiên bản sao chép y nguyên của Yak-141. Tiêm kích F-35B vẫn là mẫu máy bay độc đáo", trang tin này cho hay.
Nguyễn Tiến (Theo Task & Purpose, RBTH, AP)
