Anh Lê Thiện Trí chia sẻ về những yếu tố giúp sách tranh Việt tiếp cận độc giả quốc tế - Ảnh: MAI NGUYỆT
Chia sẻ tại tọa đàm thuộc khuôn khổ Hội sách Thiếu nhi TP.HCM 2026, anh Lê Thiện Trí - Giám đốc Chương trình Phát triển ngôn ngữ (Literacy Director) của tổ chức phi chính phủ Room to Read Việt Nam - cho rằng để một cuốn sách tranh Việt có thể bước ra thế giới, tác phẩm cần chạm đến trải nghiệm phổ quát, phản ánh những vấn đề được nhiều quốc gia quan tâm và sở hữu chiều sâu nghệ thuật, văn hóa.
Ba con đường để sách tranh Việt "đi xa"
Theo anh Lê Thiện Trí, từ kinh nghiệm làm việc và dữ liệu của các đơn vị phát hành, có thể nhìn thấy ba hướng để một cuốn sách tranh Việt tiếp cận độc giả quốc tế.
Yếu tố đầu tiên là tác phẩm phải chạm đến những trải nghiệm mang tính phổ quát, để trẻ em ở nhiều quốc gia đều có thể tìm thấy sự đồng cảm thông qua câu chuyện.
Yếu tố thứ hai là phản ánh những vấn đề mà thế giới cùng quan tâm, như môi trường, phát triển bền vững, sức khỏe cộng đồng hay hòa nhập xã hội. Tuy nhiên, theo anh, lựa chọn đề tài thời sự thôi chưa đủ.
"Điều quan trọng không phải đề tài "hot", mà là cách kể để truyền tải được tinh thần của thời đại bằng ngôn ngữ phù hợp với trẻ em", anh chia sẻ.
Anh Lê Thiện Trí cho rằng sách tranh Việt muốn đi xa cần chạm đến những trải nghiệm mang tính phổ quát của trẻ em ở nhiều quốc gia - Ảnh: M.N.
Lấy ví dụ về một cuốn sách có nhân vật chính là cơn gió, anh cho biết tác phẩm không giải thích trực tiếp về biến đổi khí hậu hay cơ chế hình thành bão.
Thay vào đó, câu chuyện kể rằng mỗi ngày gió đều nhìn thấy rác trên biển. Ban đầu gió chỉ thổi nhẹ để dọn rác, nhưng rác ngày càng nhiều khiến gió mạnh dần rồi trở thành bão. Qua đó, trẻ em có thể tiếp cận vấn đề môi trường một cách gần gũi và dễ hiểu.
Yếu tố cuối cùng là giá trị nghệ thuật và chiều sâu văn hóa. Theo anh, những cuốn sách khiến độc giả muốn đọc lại nhiều lần để khám phá thêm các lớp nghĩa, hình ảnh và biểu tượng văn hóa sẽ có sức sống bền bỉ hơn.
Đào sâu các giá trị văn hóa hơn
Theo anh Lê Thiện Trí, nhiều tác phẩm khi muốn giới thiệu Việt Nam với bạn đọc quốc tế thường lựa chọn những hình ảnh quen thuộc như áo dài, phở hay nón lá. Tuy nhiên, đây mới chỉ là lớp nhận diện bên ngoài của văn hóa.
"Điều quan trọng hơn là đào sâu vào bản chất của văn hóa Việt Nam. Vì sao ẩm thực Việt Nam hấp dẫn? Vì sao những giá trị ấy có sức sống? Khi hiểu sâu hơn, chúng ta sẽ kể được những câu chuyện hay hơn và tạo ra những cuốn sách có khả năng đi xa hơn", anh nói.
Ba con đường này không tách rời nhau mà hoàn toàn có thể cùng tồn tại trong một tác phẩm. Một cuốn sách vừa có thể mang đến trải nghiệm gần gũi cho trẻ em, vừa phản ánh các vấn đề toàn cầu, đồng thời giới thiệu bản sắc văn hóa Việt Nam bằng một cách kể mới mẻ.
Sách tranh được xem là sự kết hợp giữa câu chữ, hình ảnh và trải nghiệm đọc để truyền tải câu chuyện đến trẻ em - Ảnh: M.N.
Tại buổi tọa đàm, anh Lê Thiện Trí cũng cho rằng quá trình sáng tác sách tranh không chỉ phụ thuộc vào nội dung mà còn chịu ảnh hưởng bởi độ tuổi độc giả và hình thức xuất bản.
Theo anh, trẻ lớp 1 có khả năng tiếp nhận rất khác trẻ lớp 4 hay lớp 5. Vì vậy, tác giả cần xác định rõ nhóm độc giả ngay từ đầu để lựa chọn ngôn ngữ, cấu trúc câu chuyện và mức độ phức tạp của nội dung.
Độ tuổi độc giả, kích thước sách và cách dàn trang đều cần được tính toán ngay từ quá trình sáng tác - Ảnh: M.N.
Bên cạnh đó, kích thước sách, khổ ngang hay khổ dọc, cách dàn trang, kích cỡ tranh minh họa hay chất liệu giấy đều là một phần của quá trình kể chuyện. Chẳng hạn, sách khổ lớn sẽ phù hợp để giáo viên đọc cùng cả lớp, giúp học sinh ở xa vẫn quan sát được các chi tiết trong tranh.
Trong sách tranh, hình ảnh không chỉ có vai trò minh họa cho phần chữ mà chính là một phần của câu chuyện. Vì vậy, mọi lựa chọn về hình thức xuất bản cần được tính toán ngay từ khi sáng tác để tạo nên trải nghiệm đọc trọn vẹn cho trẻ em.
