'Ngôi nhà chung' đặc biệt của tám Mẹ Việt Nam anh hùng

Phía sau bức tường rào của Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa (xã Quảng Ngọc, tỉnh Thanh Hóa), một nghĩa trang nhỏ với tám ngôi mộ lặng lẽ nép mình dưới những tán cây xanh.

Ít ai biết rằng đây là nơi yên nghỉ của tám Mẹ Việt Nam anh hùng - những người đã tiễn chồng, tiễn con lên đường ra trận và mãi mãi không đợi được ngày họ trở về.

Khu nghĩa trang đặc biệt

Trước khi được sắp xếp, tổ chức thành cơ sở chuyên biệt như hiện nay, Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa từng là nơi chăm sóc tổng hợp với nhiều nhóm đối tượng như người tàn tật, người già neo đơn, thân nhân liệt sĩ… Chính vì thế, nơi đây mới có khu nghĩa trang đặc biệt của tám Mẹ Việt Nam anh hùng được chôn cất, an nghỉ cùng nhau.

Tám phần mộ được xây dựng đồng nhất, chia thành hai hàng đối xứng, mỗi bên bốn ngôi. Ở chính giữa là nhà bia nhỏ với bát hương để mỗi dịp lễ, Tết hay những ngày tri ân, các đoàn thể, ban ngành và người dân đến thành kính dâng nén tâm hương tưởng nhớ các mẹ. Trên tấm bia khắc trang trọng dòng chữ: "Phần mộ các Bà mẹ Việt Nam anh hùng".

Mỗi phần mộ đều được ốp gạch hoa màu đỏ, sạch sẽ và ngay ngắn. Trên bia mộ khắc đầy đủ họ tên, quê quán, năm sinh và ngày mất của từng mẹ. Dẫu nằm cạnh nhau trong cùng một nghĩa trang nhỏ, mỗi ngôi mộ vẫn kể một câu chuyện riêng về sự hy sinh, mất mát và nỗi đợi chờ kéo dài suốt một đời của các mẹ.

Ông Đào Văn Tuân, Trưởng phòng Tổ chức hành chính - Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa cho biết, các mẹ được tiếp nhận về đây chăm sóc thời điểm đầu là thân nhân liệt sĩ sống neo đơn, không còn người thân thích. Sau này, khi chính sách nhà nước có thay đổi, các mẹ mới được phong tặng, truy tặng danh hiệu Mẹ Việt Nam anh hùng.

Không chỉ dành cho các mẹ một góc nghĩa trang bình yên dưới những tán cây, ngay giữa khuôn viên Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa còn có một nhà tưởng niệm nhỏ để hương khói quanh năm. Ngôi nhà không bề thế, chỉ đủ tạo nên một không gian ấm cúng, tĩnh lặng. Trên bàn thờ, bài vị của tám Mẹ Việt Nam anh hùng được đặt trang nghiêm phía sau tượng chân dung Bác Hồ, như để các mẹ vẫn luôn hiện diện giữa những người từng gắn bó, chăm sóc mình.

Ông Tuân kể nhà tưởng niệm được dựng nên từ sự chung tay của các nhà hảo tâm cùng sự góp sức của nhiều thế hệ cán bộ, nhân viên trung tâm. Tất cả đều chung một mong muốn giản dị, sau những năm tháng sống trong vòng tay của trung tâm và cả khi đã về với đất mẹ, các mẹ vẫn có một mái nhà để trở về, một nơi có người thắp nén nhang, dâng hoa tưởng nhớ.

Các mẹ rời đi khi mong ước chưa thành

Là người trực tiếp chăm sóc hai Mẹ Việt Nam anh hùng cuối cùng, ông Nguyễn Văn Hùng đến nay vẫn không thể quên những tháng ngày gắn bó với các mẹ. Đó là những công việc ngày ngày lo bữa ăn, giấc ngủ, chăm sóc các mẹ khi đau ốm. Rồi một ngày, từng người mẹ lặng lẽ rời cõi tạm, ông Hùng lại là người đứng ra cùng cán bộ trung tâm, đoàn thể lo hậu sự, tiễn các mẹ về nơi an nghỉ cuối cùng.

Đã hàng chục năm trôi qua kể từ ngày ấy, nhưng trong ký ức của người cán bộ già, hình ảnh các mẹ vẫn vẹn nguyên như mới hôm qua. Những ánh mắt đượm buồn, những câu chuyện về người chồng, người con mãi mãi không trở về, hay những nỗi nhớ âm thầm mà các mẹ mang theo đến cuối đời vẫn luôn khiến ông day dứt. Với ông Hùng, các mẹ chưa bao giờ rời xa, mà vẫn hiện diện trong từng ký ức.

Năm 24 tuổi, sau khi hoàn thành nghĩa vụ quân sự trở về quê nhà, ông Hùng xin vào trung tâm làm việc, lúc này mẹ ruột ông cũng đang làm việc tại đây. Hai năm sau, mẹ ông nghỉ hưu, ông nối tiếp công việc của mẹ trực tiếp chăm sóc hai mẹ là Nguyễn Thị Vườn (sinh năm 1910, quê ở xã Thành Kim, huyện Thạch Thành cũ) và một mẹ liệt sĩ tên Đạt (quê ở huyện Thiệu Hóa cũ).

"Thời điểm này cả 2 mẹ đều đã ngoài 80 tuổi, sức khỏe vẫn khá tốt, trí lực minh mẫn. Các mẹ sống rất vui vẻ, hòa đồng, xem anh em chúng tôi như người ruột thịt. Khi tôi về đây, khoảng vài năm sau thì mẹ Đạt mất và được người thân đưa về quê chôn cất, thờ cúng. Còn mẹ Vườn mất năm 1999, thọ 89 tuổi", ông Hùng nhớ lại.

Dẫu có nhiều năm kề cận, chăm sóc hai Mẹ Việt Nam anh hùng tại trung tâm, nhưng theo ông Hùng, các mẹ rất hiếm khi nhắc về gia đình, về người chồng hay những người con đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường. Điều ông biết chỉ là cả tám mẹ từng được nuôi dưỡng tại đây đều có chồng hoặc con hy sinh trong các cuộc kháng chiến.

"Chiều nào các mẹ cũng ngồi nhai trầu trước hiên nhà, ánh mắt cứ nhìn xa xăm như ngóng chờ ai đó. Những dịp lễ, Tết hay ngày tri ân các anh hùng liệt sĩ 27-7, các đoàn đến thắp hương cho các mẹ đã khuất, ghé thăm hỏi, tặng quà, hai mẹ còn sống vui lắm. Nhưng khi khách ra về, các mẹ lại lặng lẽ quay vào, có người ngồi khóc một mình", ông Hùng kể.

Chăm sóc các mẹ cho đến những ngày cuối đời, ông Hùng hiểu rằng điều day dứt nhất mà các mẹ mang theo không phải là tuổi già hay bệnh tật, mà là nỗi khắc khoải chưa một lần được biết người thân của mình đang nằm lại nơi đâu giữa chiến trường. Họ lặng lẽ khép lại cuộc đời trong nỗi đợi chờ không có hồi đáp, mang theo niềm mong mỏi được đoàn tụ với chồng, với con - những người đã mãi mãi không trở về. Đó cũng là nỗi đau chung của biết bao Mẹ Việt Nam anh hùng trên dải đất này.

Có lẽ cũng bởi thấu hiểu nỗi cô quạnh ấy mà suốt nhiều thập niên qua, dù các mẹ đã lần lượt đi xa, nhiều thế hệ cán bộ, nhân viên Trung tâm Bảo trợ xã hội Thanh Hóa vẫn âm thầm nối tiếp nhau chăm nom phần mộ, giữ gìn nhà tưởng niệm luôn ấm khói hương. Mỗi dịp lễ, Tết hay ngày giỗ, họ lại chuẩn bị một mâm cơm tươm tất, như thể các mẹ vẫn còn đâu đây, vẫn sẽ trở về sum họp với đại gia đình từng chăm sóc mình.

"Các mẹ sống ở đây, đến khi mất cũng không còn quê nhà để trở về, nên trung tâm chính là mái nhà cuối cùng của các mẹ. Chúng tôi coi các mẹ như người thân trong gia đình. Không chỉ thế hệ chúng tôi mà cả những người đến sau, việc hương khói, chăm sóc mộ phần các mẹ sẽ còn được gìn giữ mãi", ông Hùng nói.

Chiều muộn, nắng nhạt dần trên khu nghĩa trang nhỏ phía sau trung tâm. Tám ngôi mộ nằm bình yên dưới những tán cây xanh, những nén hương vẫn đỏ lửa, những bông hoa vẫn được thay đều đặn để các mẹ không bao giờ phải cô đơn, kể cả khi đã về với đất mẹ.