Nhân viên đang tư vấn sở hữu kỳ nghỉ, mua bán hoặc cho thuê bất động sản nghỉ dưỡng tại một công ty ở TP.HCM - Ảnh: T.T.D.
Việc một số người trẻ, thậm chí là sinh viên mới tốt nghiệp, có trình độ, kỹ năng giao tiếp, công nghệ nhưng lại tham gia vào các hoạt động lừa đảo cho thấy kiến thức chuyên môn không phải lúc nào cũng đi kèm với ý thức trách nhiệm xã hội.
Điều đáng lo ngại là không ít bạn trẻ có thể nhìn nhận đây như một "công việc kinh doanh" thay vì nhận thức được nguy cơ vi phạm pháp luật. Nhiều người tham gia có thể có kiến thức, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng kinh doanh, thậm chí hiểu các quy trình pháp lý cơ bản. Nhưng nếu việc học pháp luật chỉ dừng ở việc ghi nhớ quy định mà không hình thành được ý thức công lý, họ có thể sử dụng chính những năng lực đó để thao túng, gây thiệt hại cho người khác.
Điều này có liên quan rất sâu sắc đến việc dạy học pháp luật, đạo đức trong trường đại học. Vấn đề không chỉ nằm ở việc sinh viên có biết điều luật nào cấm, hành vi nào có thể bị xử lý hình sự hay mức chế tài ra sao, mà quan trọng hơn là giáo dục pháp luật phải giúp người học hình thành cảm nhận về công lý, ý thức trách nhiệm và khả năng phân biệt đúng - sai trong đời sống xã hội.
Một xã hội vận hành ổn định không chỉ dựa vào những quy định do Nhà nước ban hành mà còn dựa vào những chuẩn mực xã hội như sự trung thực, lòng tôn trọng người khác, trách nhiệm với cộng đồng và sự bảo vệ những nhóm yếu thế. Vì vậy, giáo dục pháp luật trong trường đại học không thể chỉ đào tạo người "biết luật", mà phải đào tạo người hiểu được tinh thần của pháp luật.
Từ góc độ giáo dục đại học, đây cũng là bài học về mối quan hệ giữa pháp trị và các giá trị xã hội. Pháp luật muốn đi vào đời sống không thể chỉ tồn tại trên giấy mà phải được con người tiếp nhận như một giá trị cần tôn trọng. Nếu sinh viên chỉ xem pháp luật là những "rào cản" cần tìm cách vượt qua để đạt mục tiêu lợi nhuận, thì pháp luật sẽ mất đi ý nghĩa định hướng hành vi. Vì vậy, giáo dục pháp luật cần được hiểu rộng hơn là giáo dục cách sống trong một xã hội có trách nhiệm.
Để hạn chế những hiện tượng người trẻ phạm tội, giải pháp không chỉ nằm ở việc tăng cường chế tài pháp luật sau khi vi phạm xảy ra, mà quan trọng hơn là phải xây dựng một nền tảng phòng ngừa từ giáo dục. Bởi pháp luật dù chặt chẽ đến đâu cũng không thể thay thế hoàn toàn ý thức đạo đức và trách nhiệm của mỗi cá nhân.
Về phía nhà trường, cần tăng cường giáo dục pháp luật gắn với các tình huống thực tế. Sinh viên cần được phân tích các vụ việc cụ thể để không chỉ học cách nhận biết một hành vi vi phạm pháp luật, mà còn hiểu được vì sao hành vi đó gây tổn thương cho xã hội và tại sao pháp luật cần bảo vệ những nhóm yếu thế.
Đối với người thầy, vai trò không chỉ là người truyền đạt quy phạm pháp luật mà còn là người giúp sinh viên hình thành tư duy pháp lý và cảm nhận về công lý. Dạy pháp luật không chỉ là dạy "điều gì được phép" và "điều gì bị cấm", mà còn phải giúp người học hiểu mối quan hệ giữa pháp luật, đạo đức và các giá trị xã hội.
Đối với sinh viên, cần thay đổi cách nhìn về thành công và khởi nghiệp. Thành công không chỉ được đo bằng thu nhập, tốc độ thăng tiến hay khả năng thuyết phục người khác, mà còn bằng việc tạo ra giá trị tích cực và bền vững. Kỹ năng, kiến thức và sự thông minh là những công cụ trung tính có thể tạo ra giá trị cho xã hội nhưng cũng có thể trở thành công cụ gây hại nếu thiếu nền tảng đạo đức.
