Những mảnh ghép trong danh tính liệt sĩ

il y a 3 heures 24

Những mảnh ghép trong danh tính liệt sĩ

Thứ ba, 28/7/2026, 05:00 (GMT+7)

Tháng 7/2025, sau ngày dài lo đám tang cho cha ở Hoa Kỳ, PGS.TS Alex-Thái Đình Võ, đồng chủ nhiệm chương trình nghiên cứu lịch sử thuộc Dự án Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI), ngồi vào bàn làm việc lúc 11 giờ khuya. Trước mặt ông là cuốn sổ quân nhân đã số hoá, được quân đội Hoa Kỳ thu giữ tại Câu Nhi (Quảng Trị) vào năm 1971.

Cuốn sổ chứa danh sách hơn 90 cán bộ, chiến sĩ thuộc Sư đoàn 308 - đơn vị từng chiến đấu tại chiến trường Quảng Trị, tiêu biểu là các trận đánh tại khu vực cầu Câu Nhi, huyện Hải Lăng. Ông căng mắt rê chuột dọc danh sách bị thời gian bào mòn, chữ nghĩa đứt đoạn.

Cách đó nửa vòng trái đất, ông Trần Văn Tâm (58 tuổi, Hưng Yên), em trai liệt sĩ Trần Minh Tuyến, vẫn day dứt nhớ về di nguyện của bố mẹ trước khi mất: "Sau này các con phải ráng tìm được mộ anh".

Ngày anh cả ra chiến trường, ông tròn hai tuổi. Hơn 50 năm sau, gia đình lần đầu tiên biết nơi anh cả ngã xuống. Năm 2024, Ban Liên lạc Truyền thống Cựu chiến binh Sư đoàn 308 liên hệ và thông báo ông Tuyến hy sinh tại cầu Câu Nhi, Quảng Trị. Trước đó, gia đình chỉ nhận được giấy báo tử.

Từ khi ấy, tìm lại hài cốt anh trai trở thành sứ mệnh mới của cả gia đình.

Ông Tuyến nằm trong số 1,2 triệu liệt sĩ ngã xuống sau các cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ và chiến tranh bảo vệ biên giới. Đến nay, còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

Hành trình xác định danh tính liệt sĩ hiếm khi đến từ một bằng chứng duy nhất. Đó là kết quả của việc ghép nối nhiều mảnh rời rạc - hồ sơ quân nhân lưu trong kho tư liệu chiến tranh, lời kể của đồng đội còn sống, di vật tìm được cùng hài cốt, và gần đây là kết quả giám định ADN.

Đến khi, tất cả mảnh ghép trùng khớp, liệt sĩ ấy mới có thể về nhà.

Câu Nhi (Quảng Trị) là cứ điểm đặc biệt quan trọng trong chiến dịch Trị - Thiên 1972. Khu vực các chiến sĩ hy sinh nay là ruộng lúa, cây keo tràm nằm bờ nam sông Câu Nhi, bên quốc lộ 1. Ảnh: Đắc Thành

Lấp đầy danh tính

Dưới nhà, tiếng tụng kinh vang đều. Kiệt sức sau khi cha mất, TS Alex thoáng nghĩ tới việc tạm hoãn luận tên những người này. Thế nhưng, nếu gác lại, cuốn sổ chứa danh sách quân nhân sẽ không về kịp Việt Nam trong đợt trao trả. Trong khi, ông biết chỉ cần cố thêm chút nữa, danh sách này mở ra khả năng phục dựng danh tính, cuộc đời cho nhiều người lính.

Cuốn sổ ấy là một phần của danh sách 261.000 hồ sơ, tương đương 2,7 triệu trang tư liệu, thuộc Trung tâm Khai thác Tài liệu Hỗn hợp (CDEC), do quân đội Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa thu thập từ tư trang của quân nhân Quân Giải phóng miền Nam giai đoạn 1960-1972.

Hồ sơ CDEC có thể chia thành nhiều nhóm, gồm hồ sơ với thông tin toạ độ thu giữ, nơi chôn cất, danh sách đơn vị, danh tính liệt sĩ và văn bản hành chính. Những nhóm này mang vai trò chỉ dẫn, cung cấp thông tin, cũng như góp phần an ủi nỗi đau hậu chiến cho gia đình liệt sĩ và hàn gắn vết thương chiến tranh. Giai đoạn 2023-2025, Đại học Công nghệ Texas đã trao trả hơn 200 hồ sơ cho Trung tâm Lưu trữ quốc gia III và gia đình liệt sĩ, cựu chiến binh tại Việt Nam.

"Nhiệm vụ của người nghiên cứu lịch sử là đặt lại đúng tên và vị trí của những quân nhân này", ông nói. "Tôi nhớ lại lời của cha trước khi mất: Con phải làm, nên làm. Mình biết mình là ai, người ngã xuống là người Việt Nam, là anh em, con người. Vì vậy, con phải làm bởi nó là công việc nhân đạo".

Ông quyết định không bỏ cuộc.

Số thứ tự 67 làm ông chú ý. Người quân nhân này tên Tuyến, họ Trần, nét mờ của tên đệm khiến ông luận ra chữ "Kim". Dưới họ tên là số hiệu quân nhân.

"'170071', tôi nhớ mãi dãy số ấy", PGS. TS Alex-Thái Đình Võ nói.

Trước đó 3 tháng, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ 584, Phòng Chính trị, Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Quảng Trị, bắt đầu mở đợt tìm kiếm thứ hai tại Câu Nhi.

Đều đặn 5h30 sáng, các cán bộ, chiến sĩ Đội Quy tập 584 lại xếp cuốc, xẻng, máy rà bom mìn lên xe, di chuyển đến xã Nam Hải Lăng. Vị trí là một ngôi làng gần Quốc lộ 1, cách sông Mỹ Chánh khoảng 2 km về phía Nam. Hơn 50 năm trước, đây từng chiến trường của chiến dịch Trị - Thiên rực lửa.

Tháng 5/1972, Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam lần lượt giải phóng Đông Hà và chiếm thị xã Quảng Trị, tiến đến bờ bắc sông Mỹ Chánh, tạo sức ép lớn lên tuyến phòng thủ phía bắc Huế của quân đội Việt Nam Cộng hòa. Trong hệ thống phòng thủ đó, Câu Nhi là cứ điểm đặc biệt quan trọng.

Rạng sáng 26/5 năm ấy, Đại đội 9, Tiểu đoàn 6, Trung đoàn 88, Sư đoàn 308 nhận nhiệm vụ tổ chức phá đầu cầu Câu Nhi và chiếm giữ chốt chặn địch từ Huế tiến ra hướng chiến trường Quảng Trị. Trận đánh có 110 cán bộ, chiến sĩ, tham gia, nhưng chỉ còn 17 người trở về. 93 chiến sĩ nằm lại trên mảnh đất này.

Đất nước hòa bình, khu vực từng diễn ra trận đánh trở lại cuộc sống bình yên. Đầu những năm 1990, trong lúc làm vườn, trên nền chiến trường cũ, một người dân phát hiện nhiều di vật và báo chính quyền quy tập được 10 hài cốt liệt sĩ. Tiếp đó, một gia đình khác phát hiện 7 hài cốt tại khu vực canh tác; rồi thêm 3 hài cốt được khai quật.

Tháng 7/2024, một đợt khai quật được mở tại khu vực này, Đội 584 dành nửa tháng, đào bới trên cả nghìn mét vuông, nơi sâu nhất đào tới 2 m, phát hiện quy tập được 7 hài cốt.

Tại đợt khai quật thứ hai vào tháng 4/2025, Đội 584 tiếp tục tìm thấy hai hài cốt, trong đó có một bộ nằm cùng bi đông đựng nước khắc chữ "Tuyến", mặt nạ phòng độc, túi sơ cứu, bao đạn... Tuy nhiên, vì không họ, năm sinh, phiên hiệu đơn vị, hài cốt liệt sĩ "Tuyến" vẫn nằm lại nghĩa trang liệt sĩ Hải Lăng, chưa được đoàn tụ cùng gia đình sau 54 năm mất tích.

Bước ngoặt

Sau khi tìm được hài cốt, việc xác định danh tính liệt sĩ thường dựa trên ba nhóm manh mối, gồm: hồ sơ quân nhân, lời kể cựu binh, và các kỹ thuật giám định như ADN và hình ảnh.

Xác định được Sư đoàn 308 là đơn vị chủ lực trong Chiến dịch Trị - Thiên 1972, đặc biệt tại Câu Nhi, Đội 584 nhanh chóng kết nối với các cựu binh từng tham chiến.

Ban đầu, các cựu binh suy đoán bộ hài cốt là liệt sĩ Trần Minh Tuyến, một y tá quê Thái Bình (nay là Hưng Yên), bởi cùng với chiếc bi đông, còn có vật dụng y tế như mặt nạ phòng độc, túi sơ cứu. Tuy nhiên, những manh mối này vẫn chưa đủ để đi đến kết luận vì sau khi đối chiếu danh sách, còn có một liệt sĩ khác tên Phạm Văn Tuyến, quê Thanh Hoá.

PGS.TS Alex - Thái Đình Võ phân tích, trong chiến tranh, một trận đánh có thể nhiều đơn vị tham gia. Người tử trận thuộc những đơn vị khác nhau được chôn cùng nhau, tư trang lẫn lộn. Nếu vội vàng kết luận, có nguy cơ trả nhầm tên cho hài cốt liệt sĩ.

Nhiều trường hợp giấy báo tử thiếu thông tin vì trong chiến tranh, việc ghi chép giữa các đơn vị và cơ quan hậu phương khó đồng bộ, dẫn đến dữ liệu về nơi hy sinh, nơi an táng ban đầu hoặc đơn vị chiến đấu không đầy đủ. Thực tế, việc sai lệch hoặc thiếu thông tin trong giấy báo tử là một khó khăn phổ biến đối với các gia đình đi tìm mộ liệt sĩ.

Giai đoạn 1990-2026, tại Câu Nhi tìm thấy 29 hài cốt liệt sĩ. Vì chưa xác định được danh tính, 10 gia đình có người thân từng tham gia Sư đoàn 308 trong Chiến dịch Trị - Thiên đã lập đền thờ chung, trong đó có gia đình liệt sĩ Trần Minh Tuyến.

Do đó, hồ sơ CDEC được thu giữ trên chiến trường có ý nghĩa đặc biệt khi là tư liệu gốc, có khả năng bổ sung những thông tin còn thiếu. Ví dụ, từ danh sách đơn vị, có thể xác định được tên liệt sĩ, từ đó liên hệ với gia đình để tiến hành đối khớp ADN.

Sau khi hoàn thành nghiên cứu và lập báo cáo 200 bộ hồ sơ, bao gồm cuốn sổ chứa danh sách của hơn 90 quân nhân thuộc Sư đoàn 308, PGS.TS Alex-Thái Đình Võ gửi cho đại diện Đại học Công nghệ Texas cùng Đại sứ quán Hoa Kỳ để trao trả cho phía Việt Nam vào tháng 7/2025.

Một tháng sau, cựu chiến binh Trần Ngọc Hiền, người dành nhiều năm sưu tầm tư liệu về trận đánh Câu Nhi, chuyển thông tin cuốn sổ quân nhân này cho Sở Nội vụ tỉnh Quảng Trị.

"Đó là bước ngoặt trong hành trình đưa anh tôi về nhà", ông Trần Văn Tâm, em trai liệt sĩ Trần Minh Tuyến, nói.

Dãy số quân nhân "170071" làm đơn vị kiểm chứng chú ý. Họ mở lại mức ảnh chụp chiếc bi đông, phóng to và phát hiện bên cạnh chữ Tuyến có những ký tự số mờ, mắt thường gần như không nhìn được.

Sở Nội vụ bắt đầu tiến hành song song hai việc: xác minh số hiệu quân nhân từ Sư đoàn 308; và giám định di vật để chứng minh dãy số mờ trên bi đông là "170071".

Ngày 14/1/2026, cán bộ Sở Nội vụ cùng các đơn vị liên quan vào Nghĩa trang liệt sĩ Hải Lăng, thắp hương xin phép và tiến hành khai quật phần mộ để thu nhận chiếc bi đông được an táng cùng hài cốt.

Hai ngày sau, kết quả giám định được hoàn tất. Dãy số "170071" được phục hồi, trùng khớp với số hiệu quân nhân của liệt sĩ Trần Minh Tuyến do Sư đoàn 308 xác nhận và hồ sơ CDEC.

Cuối cùng, liệt sĩ Trần Minh Tuyến đã có thể về nhà.

Một ngày tháng 3/2026, ông Tâm nhận được cuộc gọi từ cựu binh Sư đoàn 308 - đồng đội của anh trai, mừng rỡ báo tin: "Ai chứ Tuyến y tá thì bác nhớ như in, hồi đấy còn xin thuốc sốt rét. Nhiều thứ cho thấy hài cốt này của anh cháu, chắc không cần xác minh ADN nữa".

Sau khi hoàn tất thủ tục, cuối tháng 3/2026, gia đình đón hài cốt liệt sĩ về quê an táng và trao tặng chiếc bi đông cho Bảo tàng tỉnh Quảng Trị để lưu giữ, trưng bày.

Nhờ những mảnh ghép được thu thập từ nhiều nơi, bởi nhiều người - Đội 584, Sở Nội vụ cùng các đơn vị liên quan và tài liệu từ phía Hoa Kỳ - hành trình tìm kiếm hài cốt anh trai của gia đình ông Tâm đã khép lại.

"Anh tôi và nhiều người lính khác đã ngã xuống vì độc lập dân tộc. Gia đình tôi may mắn tìm được phần mộ của anh, nhưng vẫn còn nhiều gia đình đang chờ đợi", gia đình chia sẻ.

Với thân nhân, liệt sĩ "trở về" bằng hài cốt và kỷ vật. Khi chưa tìm được hài cốt, kỷ vật trở thành niềm an ủi của cả gia đình.

Cuộc đoàn tụ "khuyết"

Tháng 7/2026, PGS.TS Alex - Thái Đình Võ cùng nhóm dự án Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI) về xã Năng Khả, Na Hang, Tuyên Quang. Sau khi xác minh thông tin hồ sơ liệt sĩ Hoàng Văn Địch (sinh năm 1935), nhóm trao trả những di vật cuối cùng cho gia đình.

"Bao nhiêu năm nay, chúng tôi vẫn cố đi tìm bố, dù biết là rất khó. Việc nhận được hồ sơ này, với chúng tôi, giống như ông đã trở về được một nửa", con gái liệt sĩ Địch nghẹn ngào nói.

Giấy tờ cá nhân của ông Địch bị quân đội Mỹ thu giữ trong trận giao tranh tại Bình Dương ngày 8/2/1969. Báo cáo của phía Mỹ cho biết số giấy tờ này được lấy trên thi thể, qua đó cho thấy ông đã hy sinh.

Sau khi bối cảnh hoá nơi chôn và hoàn cảnh thu giữ, đại diện dự án VWAI liên hệ với gia đình để xác minh thông tin, trước khi chuyển hồ sơ sang Ban Chỉ đạo 515 trao trả chính thức.

Liệt sĩ Hoàng Văn Địch nhập ngũ giai đoạn 1959-1961, rồi về nhà cưới vợ năm 1962. Những năm tiếp theo, ba người con lần lượt ra đời. Ông Địch ban ngày dạy học và làm cán bộ thông tin, tuyên truyền ở xã, còn vợ ở nhà chăm lo nương rẫy.

Tháng 2/1968, chiến tranh bước vào giai đoạn khốc liệt nhất, ông Địch lại xung phong nhập ngũ.

"Trong thâm tâm, có lẽ mẹ cũng không muốn bố đi, nhưng đất nước cần bố", người con gái tâm sự.

Ngày ông lên đường lần hai, đứa con lớn nhất 6 tuổi, còn nhỏ nhất mới thành hình được hai tháng trong bụng mẹ. Trong trí nhớ của họ, thông tin đầu tiên về bố là thông báo hy sinh.

Một buổi chiều đầu những năm 1970, cô bé Hoàng Thị Nhớ, lúc đó khoảng 5-6 tuổi, đang chơi cùng hai người anh và em gái thì thấy chú ba (em ruột của bố) bước vào nhà, vệt mồ hôi loang trên áo sau gần tám tiếng băng qua núi đá vôi và rừng già. Ông vừa xuất ngũ, mang theo một mảnh đạn nhỏ trong phổi sau thời gian tham gia binh chủng tăng thiết giáp ở miền Nam, rồi tiếp tục tìm tung tích anh trai.

Bốn đứa trẻ chưa kịp chào, ông đã ôm chầm lấy từng đứa.

"Ơ, chú sao thế ạ?", Nhớ ngơ ngác hỏi. Mẹ cô, bà Quan Thị Xinh (sinh năm 1940) đứng cạnh, lặng lẽ thừa nhận số phận của chồng.

Trước đó, một đồng đội đã kể cho bà về lần cuối nhìn thấy ông Địch. Ông bị thương ở chân trong trận đánh ở Củ Chi (TP HCM), được người đưa lên xe, không ai biết ông được chở đi đâu. Đến lúc nghe em rể nghẹn ngào, hy vọng cuối cùng trong bà tan vỡ.

Đến khi biết nghĩ, những người con chỉ còn cách hình dung lại về bố qua lời kể của mẹ. Nhưng chính mẹ lại là người ít nhắc đến bố nhất.

"Mẹ luôn bình tĩnh, hầu như không thổ lộ gì", bà Nhớ nhận xét. Ban ngày, mẹ miệt mài nương rẫy, nuôi bốn người con và ông bà, vượt qua những năm gian khó 1980-1981, khi mưa đá phá tan hoa màu, cả nhà phải đi đào củ mài để cầm cự qua mùa đói.

Nỗi đau của mẹ chỉ được thể hiện trong bóng tối. Năm lên mười, khi ngủ cùng mẹ, bà Nhớ giật mình và thấy mẹ ngồi bên cửa sổ, ghìm tiếng khóc để các con không thức giấc. Mẹ bà không dám xem phim về chiến tranh, đặc biệt nếu phim có cảnh rừng tràm, rừng đước - một đặc trưng của chiến trường Nam Bộ.

"Chúng tôi vẫn luôn thắc mắc bố đã chiến đấu như thế nào cho đến lúc hy sinh", bà Nhớ tâm sự.

Luật sư Tạ Thu Phong, Trưởng nhóm nghiên cứu dự án VWAI, bần thần khi mở hồ sơ của liệt sĩ Hoàng Văn Địch, có đoạn: "... Có nhiều thành tích trong chiến đấu dũng cảm anh hùng. Diệt xe tăng cơ giới của Mỹ Nguỵ, nay thủ trưởng xét thành tích của ... có nhiều khả năng nay được ra Bắc học tập".

Chỉ ít ngày trước khi hy sinh, ông được cử ra Bắc học tập, có cơ hội đoàn tụ cùng vợ con.

"Lúc đó tôi không biết người thân sẽ nghĩ như thế nào khi biết được thông tin này", ông Phong nói.

Khi các thành viên của Dự án VWAI ra về, người anh cả nói với bà Nhớ: "Anh chỉ biết bố đi bộ đội hai lần, còn lại thì không biết gì nữa cả". Tấm ảnh thờ bé nhỏ còn sót lại không đủ để họ hình dung về người đàn ông tên Hoàng Văn Địch.

"Em cũng chỉ nghe mẹ kể lại", bà Nhớ đáp. Hôm đó, mấy anh em vừa mừng vừa tủi, cố nén cảm xúc khi xem hồ sơ của bố. Đêm xuống, bà không sao ngủ được, cứ trằn trọc nghĩ về mẩu giấy loang máu có tên chồng.

Trưởng nhóm nghiên cứu Dự án VWAI Tạ Thu Phong cho biết, chi tiết tọa độ thu giữ trên hồ sơ CDEC là manh mối quan trọng, có thể giúp khoanh vùng nơi liệt sĩ ngã xuống. Đó cũng là nhiệm vụ ưu tiên để hỗ trợ Chính phủ Việt Nam trong bối cảnh Chiến dịch 500 ngày đêm.

Ngoài ra, dự án còn tập trung phục dựng danh tính cho những người mất tích, mất tin. Cụ thể, mất tích là trường hợp vẫn xác định được thời điểm hoạt động của một quân nhân, dù chưa rõ còn sống hay đã hy sinh. Ngược lại, mất tin là hầu không còn bất kỳ thông tin nào, vì đơn vị hoặc dấu tích liên quan có thể đã bị xóa sổ sau một trận đánh.

Sau khi xử lý hơn 300 hồ sơ đầu tiên, nhóm nghiên cứu đã thống kê được danh tính của khoảng 1.300 quân nhân xuất hiện trong tài liệu, trong đó có 170 trường hợp liệt sĩ được chỉ dẫn rõ nơi chôn cất, và khoảng 30 trường hợp có sơ đồ mộ chí cụ thể.

Tuy nhiên, số lượng hồ sơ đã xử lý vẫn còn rất nhỏ so với phần còn lại. Với hồ sơ kỷ vật, loại đơn giản nhất, thời gian xử lý mất ít nhất 3 ngày. Các danh sách ngắn thường cần 5 ngày đến một tuần, còn danh sách dài có thể kéo dài cả tháng.

Để khai thác hiệu quả hơn, trong tương lai, dự án sẽ đưa ứng dụng trí tuệ nhân tạo AI để hỗ trợ việc phân loại, tìm kiếm. Bên cạnh đó, đại diện dự án hy vọng nhận được sự phối hợp chặt chẽ từ các cơ quan của Việt Nam, đặc biệt là Ban Chỉ đạo 515, Bộ Quốc phòng, Cục Chính sách, các bộ chỉ huy quân sự địa phương cho công tác nghiên cứu tư liệu và xác minh kết quả.

"Nếu sau này con có thời gian, có tiền vào miền Nam thì gắng đưa bố về với tổ tiên nhà mình", mẹ bà Nhớ dặn dò vào khoảng năm 2020. Hai năm sau, bà qua đời vì tai biến nặng.

Giấy báo tử không có nơi hy sinh, bà Nhớ bắt đầu tham gia các hội, nhóm tìm hài cốt liệt sĩ trên mạng, đồng thời đến các nghĩa trang mỗi khi có dịp đi du lịch cùng cơ quan từ năm 2016. Mỗi khi có người đăng thông tin về người hy sinh giai đoạn 1968-1969, bà lại vào bình luận, để lại tên và quê quán của bố. Bà mong có cơ hội vào miền Nam, đặc biệt là Bình Dương, sau khi biết nơi thu giữ giấy tờ cá nhân của bố theo hồ sơ CDEC.

"Giờ chỉ mong tìm được hài cốt nữa là bố tôi được trở về trọn vẹn", con gái liệt sĩ Hoàng Văn Địch nói.

Phùng Tiên - Đắc Thành - Đình Văn

Bài 3: Tìm ẩn số ADN trong hài cốt liệt sĩ

Lire l'article complet