Nguồn hình ảnh, Reuters
- Tác giả, Bernd Debusmann Jr
- Vai trò, Phóng viên chuyên về Nhà Trắng
Được đăng 16 phút trước
Thời gian đọc: 10 phút
Một quan chức Nhà Trắng xác nhận với BBC rằng thỏa thuận giữa Mỹ và Iran nhằm gia hạn lệnh ngừng bắn giữa hai nước đã được ký kết và chính thức có hiệu lực.
Tổng thống Mỹ Donald Trump đã chính thức ký thỏa thuận này trong thời gian tham dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 tại Evian-les-Bains. Thỏa thuận cũng mở đường cho việc khai thông Eo biển Hormuz.
Văn kiện gồm 14 điểm, được gọi là Bản ghi nhớ (MoU), trong đó Iran cam kết sẽ không bao giờ sở hữu vũ khí hạt nhân. Thỏa thuận cũng đề cập tới việc thành lập một quỹ trị giá 300 tỷ USD phục vụ "tái thiết và phát triển kinh tế" của Iran, dù Mỹ không bắt buộc phải đóng góp tài chính.
Thỏa thuận được đưa ra bốn tháng sau khi xung đột giữa hai nước – cùng với Israel – bùng phát.
Thỏa thuận được chính quyền Trump mô tả là dựa trên nguyên tắc "đánh giá theo kết quả thực hiện", tức Iran chỉ được hưởng các lợi ích nếu tuân thủ các cam kết của mình.
Mặc dù văn kiện vẫn để ngỏ nhiều câu hỏi và chưa giải quyết nhiều vấn đề then chốt, dưới đây là những nội dung chính:
Điểm 1: Chấm dứt xung đột 'trên mọi mặt trận'
Đoạn đầu tiên của thỏa thuận nêu rằng Mỹ, Iran và các đồng minh sẽ tuyên bố chấm dứt "ngay lập tức và vĩnh viễn" các hoạt động quân sự trên "tất cả các mặt trận" – bao gồm cả Lebanon.
Từ góc nhìn của Mỹ, ông Trump ngày càng lo ngại rằng các hoạt động quân sự của Israel nhằm vào Hezbollah có thể phá vỡ thỏa thuận với Iran.
Về phần mình, Tehran nhiều lần tuyên bố rằng họ kỳ vọng Lebanon sẽ nằm trong phạm vi của lệnh ngừng bắn.
Một người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho biết hôm 18/6 rằng bất kỳ sự tiếp diễn nào của các hoạt động quân sự của Israel tại Lebanon sẽ cấu thành "sự vi phạm thỏa thuận" và "các biện pháp cần thiết sẽ được thực hiện".
Thỏa thuận nêu rõ rằng "kể từ thời điểm này", không bên nào được khởi động các hoạt động quân sự hoặc đe dọa bên kia, đồng thời phải bảo đảm "toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền" của Lebanon.
Văn kiện cho biết thỏa thuận cuối cùng sẽ dẫn tới việc "chấm dứt" vĩnh viễn cuộc xung đột.
Hiện chưa rõ Israel sẽ phản ứng như thế nào với điều khoản này.
Điểm 2: Tôn trọng 'công việc nội bộ'
Nội dung văn bản – được đọc nguyên văn cho các phóng viên trong một cuộc điện đàm với các quan chức Mỹ – nêu rằng Mỹ và Iran sẽ "tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau" và không can thiệp vào công việc nội bộ của mỗi bên.
Điều này nhiều khả năng sẽ nhận được phản ứng tiêu cực từ những nhóm bất đồng chính kiến tại Iran.
Đầu năm nay, ông Trump từng hứa với những người biểu tình Iran rằng "sự giúp đỡ đang trên đường tới" trong bối cảnh các cuộc biểu tình chống chính phủ lan rộng tại nhiều thành phố Iran.
Điểm 3: Lộ trình 60 ngày có thể gia hạn
Theo điểm thứ ba trong văn kiện, Mỹ và Iran cam kết sẽ tiến hành đàm phán và đạt được một thỏa thuận cuối cùng trong thời hạn "tối đa" 60 ngày, dù khoảng thời gian này có thể được gia hạn nếu hai bên cùng đồng ý.
Thời hạn đếm ngược 60 ngày này đã chính thức bắt đầu sau khi lãnh đạo hai nước ký MoU.
Nhà Trắng nói với BBC rằng ông Trump đã ký văn kiện về Iran trong một bữa tối sau hội nghị thượng đỉnh G7 tại Cung điện Versailles ở Pháp vào tối thứ Tư (18/6).
Theo Nhà Trắng, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng đã ký văn kiện này.
Trước đó, cả ông Trump và các quan chức Iran đều cho biết sẽ tổ chức một lễ ký kết chính thức tại Geneva vào cuối tuần này. Hiện chưa rõ liệu buổi lễ đó có còn diễn ra hay không.
Điểm 4: Mỹ chấm dứt phong tỏa
Theo điểm thứ tư, ngay sau khi MoU được ký kết, Mỹ sẽ bắt đầu dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân cũng như "mọi sự cản trở hoặc trở ngại" đã được áp đặt đối với các cảng của Iran.
Theo thỏa thuận và Bộ Ngoại giao Iran, lệnh phong tỏa sẽ được chấm dứt hoàn toàn trong vòng 30 ngày.
Trong khoảng thời gian này, số lượng tàu thuyền mà Mỹ cho phép đi qua các cảng của Iran sẽ tương ứng với mức độ lưu thông hàng hải mà Iran khôi phục tại Eo biển Hormuz.
Trong vòng 30 ngày kể từ khi một thỏa thuận cuối cùng được ký kết, Mỹ cam kết sẽ rút các lực lượng quân sự của mình khỏi khu vực "lân cận Iran".
Trên thực tế, điều này có nghĩa là quân đội Mỹ sẽ quay lại trạng thái triển khai lực lượng và bố trí khí tài như trước thời điểm các hành động thù địch bắt đầu vào ngày 28/2.
Điểm 5: Eo biển Hormuz
Một phần của thỏa thuận nêu rõ rằng ngay sau khi MoU được ký kết, Iran sẽ "thực hiện những sắp xếp bằng nỗ lực tốt nhất của mình" để cho phép các tàu thương mại đi qua Eo biển Hormuz an toàn – mà không phải trả bất kỳ khoản phí nào.
Đây là một mục tiêu quan trọng của Mỹ kể từ khi cuộc chiến bắt đầu và Eo biển Hormuz bị đóng cửa, khiến giá dầu toàn cầu tăng vọt.
Văn kiện cho biết hoạt động giao thông qua eo biển sẽ bắt đầu trở lại "ngay lập tức", đồng thời tính đến nhu cầu loại bỏ các "chướng ngại vật" về kỹ thuật và quân sự cũng như tiến hành các hoạt động rà phá thủy lôi.
Trong cuộc họp báo trước đó, các quan chức Mỹ nhiều lần nhấn mạnh rằng các tàu thuyền sẽ không bị thu phí khi đi qua Eo biển Hormuz.
Về lâu dài, văn kiện nêu rõ Iran sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia vùng Vịnh khác để thiết lập một thỏa thuận "rộng hơn" về cách quản lý Eo biển Hormuz.
Một quan chức Mỹ cho biết Washington tin rằng Iran sẽ khẳng định quyền của mình một cách "quyết liệt", nhưng các quốc gia vùng Vịnh sẽ "không bao giờ" chấp nhận một tương lai có sự tồn tại của một hệ thống thu phí đi lại qua eo biển.
Điểm 6: Tiền để tái thiết Iran
Điểm thứ sáu của MoU nêu rằng Mỹ và các đối tác trong khu vực sẽ xây dựng một "kế hoạch cuối cùng, được hai bên thống nhất" trị giá ít nhất 300 tỷ USD cho mục đích tái thiết và phát triển kinh tế tại Iran.
Cơ chế cuối cùng sẽ được thống nhất trong vòng 60 ngày kể từ khi thỏa thuận cuối cùng được ký kết, và tất cả giấy phép, miễn trừ cũng như phê duyệt cần thiết sẽ do Mỹ cấp.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa Mỹ sẽ tham gia về mặt tài chính.
Một quan chức Mỹ cho biết Washington không có nghĩa vụ phải trả "dù chỉ một xu" cho Iran hoặc đóng góp vào quỹ này.
Đưa ra một ví dụ giả định, quan chức này nói rằng nếu Iran "cư xử đúng mực", chính quyền Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) có thể xây dựng một nhà máy điện ở Iran với sự chấp thuận của Mỹ.
Ông Trump và các quan chức khác đã nỗ lực rất nhiều để khẳng định với công chúng Mỹ rằng Washington sẽ không trực tiếp trả tiền cho Iran. Chính quyền Trump cho rằng điều đó hoàn toàn trái ngược với thỏa thuận hạt nhân năm 2015 giữa Iran và chính quyền Obama.
Điểm 7: Chấm dứt trừng phạt
Mỹ sẽ chấm dứt toàn bộ các biện pháp trừng phạt kinh tế đối với Iran, bao gồm cả những biện pháp nằm trong các nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc và những lệnh trừng phạt do Mỹ đơn phương áp đặt.
Tuy nhiên, thời gian biểu thực hiện vẫn chưa rõ ràng.
Văn kiện nêu rằng lịch trình cụ thể sẽ được thống nhất trong khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng, nhưng cả hai bên đều nói có ý định "ngay lập tức" giải quyết vấn đề này trong các cuộc đàm phán tiếp theo.
Iran đã chịu ảnh hưởng nặng nề bởi các lệnh trừng phạt, trong khi chiến dịch của Mỹ mang tên Cuồng nộ Kinh hoàng (Operation Epic Fury) có mục đích cắt đứt Tehran khỏi hệ thống tài chính toàn cầu.
Điểm 8: Không có vũ khí hạt nhân
Iran đã đồng ý không tìm kiếm hoặc mua vũ khí hạt nhân, đồng thời hai bên nhất trí xử lý lượng uranium đã được làm giàu mà Tehran đang sở hữu.
Phương thức xử lý số vật liệu này hiện vẫn chưa rõ.
Văn kiện nêu rằng cơ chế cụ thể "sẽ được hai bên cùng thống nhất" trong các cuộc đàm phán sau đó, nhưng ít nhất số uranium này sẽ được "pha loãng" tại chỗ dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Một quan chức cấp cao Mỹ mô tả đây là "tiêu chuẩn tối thiểu" và là một "chiến thắng lớn" đối với Mỹ.
Ông Trump từng nói rằng việc ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân là "99%" điều ông muốn đạt được khi phát động chiến dịch Operation Epic Fury hồi đầu năm.
Do Mỹ mô tả thỏa thuận này là dựa trên việc thực hiện cam kết, việc giảm nhẹ trừng phạt được nêu tại Điểm 7 sẽ gắn liền với việc Iran tuân thủ Điểm 8.
Điểm 9 và 10: 'Nguyên trạng'
Hai phần tiếp theo của thỏa thuận quy định rằng Mỹ và Iran sẽ duy trì một "nguyên trạng" đối với chương trình hạt nhân của Iran trong thời gian chờ xử lý lượng uranium làm giàu hiện có.
Trên thực tế, điều này có nghĩa Mỹ sẽ không áp đặt thêm các lệnh trừng phạt mới.
Trong thời gian đó, Mỹ sẽ cấp miễn trừ đối với việc xuất khẩu dầu mỏ, các sản phẩm dầu khí và những dịch vụ liên quan khác như giao dịch ngân hàng và vận tải.
Điểm 11: Những tài sản bị đóng băng
Đây từng là một trở ngại lớn trong quá trình đàm phán.
Iran từ lâu đã đề nghị việc gỡ phong tỏa các tài sản bị đóng băng của mình, coi đây là một trong những nguồn hỗ trợ kinh tế quan trọng cho đất nước.
Điểm thứ 11 của văn kiện nêu rằng Mỹ "cam kết làm cho các khoản tiền bị đóng băng hoặc bị hạn chế được sử dụng đầy đủ" sau khi MoU được ký kết, đồng thời các thủ tục cụ thể sẽ được thống nhất trong quá trình đàm phán.
Vào hôm 18/6, một quan chức Mỹ nói với các phóng viên rằng một số tài sản sẽ được gỡ phong tỏa trong khi các cuộc đàm phán sau MoU tiếp tục, nhằm khuyến khích Iran khi nước này tuân thủ các phần của thỏa thuận, chẳng hạn như bắt đầu xử lý lượng uranium làm giàu ở mức cao.
Điểm 12-14: Giám sát và đàm phán cuối cùng
Những điểm cuối cùng của văn kiện đưa ra các bước triển khai thỏa thuận.
Theo đó, Mỹ và Iran sẽ thiết lập một "cơ chế" để giám sát việc thực hiện MoU và mức độ tuân thủ đối với một thỏa thuận trong tương lai, dù hiện chưa rõ trên thực tế cơ chế này sẽ hoạt động như thế nào.
Sau đó, khi MoU được ký kết và quá trình thực hiện bắt đầu, Mỹ và Iran sẽ khởi động các cuộc đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng.
Cuối cùng, MoU quy định rằng một thỏa thuận cuối cùng sẽ được thông qua bằng một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
