Tiền lương tối thiểu: Đòn bẩy cho người lao động, doanh nghiệp và năng suất quốc gia

Ngày 16-7, tại phiên họp của Hội đồng Tiền lương quốc gia, chúng tôi đã đi đến thống nhất mức tăng lương tối thiểu vùng 7,8%, chính thức áp dụng từ ngày 1-1-2027 để khuyến nghị Chính phủ.

Ba lớp giá trị của tiền lương tối thiểu

Trong phiên họp, tôi đã phân tích và bảo vệ 3 lớp giá trị cốt lõi của chính sách tiền lương tối thiểu, cũng như đề xuất một cơ chế vận hành mới nhằm tạo ra sự ổn định cho môi trường kinh doanh.

Nhiều ý kiến cho rằng mức lương thực tế hiện nay đã cao hơn lương tối thiểu khá nhiều, nên việc tăng lương tối thiểu không làm thay đổi thu nhập hằng tháng của người lao động. 

Tuy nhiên chúng ta cần nhìn nhận lương tối thiểu là căn cứ gốc để tính các nghĩa vụ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế và kinh phí công đoàn.

Việc tăng lương tối thiểu chính là bảo vệ lợi ích an sinh dài hạn - phần giá trị vô cùng quan trọng mà cả người lao động lẫn doanh nghiệp đôi khi vô tình bỏ qua khi mải chạy theo thu nhập trước mắt.

Với doanh nghiệp, chúng ta không thể yêu cầu tăng lương mà bỏ qua bài toán chi phí, sức chống chịu. Áp lực đang đè nặng lên khu vực sản xuất hiện rõ qua mặt bằng lãi suất còn cao, rủi ro từ kinh tế toàn cầu lớn và đặc biệt là khó khăn bủa vây các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày, đồ gỗ. 

Mức tăng 7,8% được Hội đồng Tiền lương quốc gia đánh giá là con số cân bằng, nằm trong giới hạn chịu đựng của cộng đồng doanh nghiệp.

Còn đối với nền kinh tế, tiền lương là đòn bẩy năng suất lao động. Tôi thường nhấn mạnh rằng, duy trì mức lương quá thấp chính là một "cái bẫy" làm triệt tiêu động lực đổi mới. Nếu lao động quá rẻ, doanh nghiệp sẽ có xu hướng tiếp tục khai thác sức người thay vì bỏ vốn đầu tư máy móc, công nghệ.

Ngược lại, một mức tăng lương tối thiểu hợp lý sẽ tạo ra áp lực tích cực, buộc doanh nghiệp phải tối ưu hóa vận hành, đổi mới công nghệ để nâng cao năng suất. Tiền lương tối thiểu, do đó, không chỉ là kết quả của năng suất mà còn là công cụ chủ động để thúc đẩy năng suất quốc gia.

Chuyển từ "chốt số" sang công thức dễ dự báo

Tôi đề xuất tại Hội đồng Tiền lương quốc gia là chúng ta cần thay đổi tư duy: từ việc tranh luận để chốt một con số không cố định mỗi năm sang việc áp dụng một công thức cố định. Điều này giúp doanh nghiệp có thể dự báo được chi phí nhân sự để lên kế hoạch kinh doanh dài hạn.

Tôi đề xuất công thức: Mức tăng = Lạm phát + (Hệ số chia sẻ lợi ích tăng trưởng x Tốc độ tăng trưởng).

Công thức này giải quyết 2 mục tiêu: bù đắp sự mất giá của đồng tiền (lạm phát) và chia sẻ thành quả tăng trưởng của đất nước cho những người đang hưởng mức lương thấp nhất. Chẳng hạn, với lạm phát ước tính 4,5% và tăng trưởng kỳ vọng 10%, nếu chúng ta ấn định hệ số chia sẻ là 40%, mức tăng lương tối thiểu sẽ là: 4,5% + (40% x 10%) = 8,5%.

Nhưng đề phòng những rủi ro khó lường đối với doanh nghiệp, tôi đề xuất mức tăng 8%. Khi có công thức này thì hằng năm, hội đồng sẽ không phải tranh cãi về mức tăng tổng, mà chỉ cần tập trung thảo luận một biến số duy nhất - Hệ số chia sẻ lợi ích tăng trưởng.

Nhìn ra quốc tế, ví dụ Indonesia, hệ số chia sẻ này được luật định rõ ràng trong khung từ 0,5 - 0,9. Tại Việt Nam, tôi kiến nghị hệ số này nên được thảo luận hằng năm dựa trên 3 trụ cột thực tiễn.

Một là, khoảng cách giữa lương tối thiểu và lương trung bình trên thị trường. Hai là, quan hệ cung - cầu lao động, được thể hiện qua tỉ lệ thất nghiệp và số lượng "việc làm tử tế" (việc làm chính thức có đóng bảo hiểm xã hội). Ba là, tốc độ tăng năng suất lao động.

Phân vùng tiền lương và phát triển không gian

Cuối cùng, chính sách tiền lương tối thiểu còn là một công cụ phân bổ không gian kinh tế sắc bén. Tại các vùng sâu, vùng xa, vùng còn nghèo, chúng ta cần duy trì mức lương tối thiểu thấp hơn so với các trung tâm kinh tế. Sự chênh lệch này tạo ra "lực hấp dẫn" tự nhiên, khuyến khích các doanh nghiệp chuyển dịch đầu tư về vùng ven, tạo việc làm tại chỗ cho người dân.

Nếu chúng ta cào bằng vùng lương, hệ lụy xã hội sẽ rất lớn. Các siêu đô thị như Hà Nội, TP.HCM sẽ tiếp tục kẹt cứng vì dòng người đổ về tìm việc, trong khi các vùng sâu, vùng xa lại "rỗng chân đế" do lao động trẻ di cư.

Đặc biệt trong bối cảnh quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh và bỏ cấp huyện đang diễn ra mạnh mẽ, việc cập nhật lại hệ thống vùng lương phù hợp với thực tiễn quy hoạch mới là điều kiện bắt buộc để phát triển hài hòa.

Mức tăng 7,8% cho năm 2027 đã được Hội đồng Tiền lương quốc gia thống nhất. Nhưng tôi kỳ vọng hơn cả từ phiên họp này là sự khởi đầu cho một cơ chế tăng lương khoa học, minh bạch và dễ đoán định. Đó mới là nền tảng vững chắc để tiền lương tối thiểu thực sự dung hòa được lợi ích của các bên và phục vụ cho mục tiêu tăng trưởng dài hạn của đất nước.