Ông Trương Minh Huy Vũ, Thành ủy viên, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, phát biểu tại hội thảo - Ảnh: UBND TP.HCM
Hội thảo do ông Trương Minh Huy Vũ, Thành ủy viên, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM và PGS.TS Nguyễn Tấn Vinh, Giám đốc Học viện Chính trị khu vực II, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương chủ trì.
Lịch sử hình thành và hoàn thiện thể chế
Mở đầu hội thảo, ông Trương Minh Huy Vũ cho biết dịp 2-7-2026 chính thức kỷ niệm 50 Thành phố mang tên Bác. Chặng đường đã qua với thành phố có rất nhiều kỷ niệm, sự thay đổi. Đặc biệt sau 1-7, TP.HCM sáp nhập và nghị quyết 09 của Bộ Chính trị vừa ban hành khẳng định thêm vị thế của thành phố.
Hội thảo nhằm nhìn lại chặng đường 50 năm phát triển cùng những thành tựu và bài học kinh nghiệm, nhận diện "ADN" của thành phố từ văn hóa, con người đến tinh thần đổi mới sáng tạo và tiên phong. Đồng thời đánh giá đời sống vật chất, tinh thần của người dân và đề xuất các đột phá về thể chế, chính sách để thành phố tiếp tục giữ vai trò đầu tàu trong giai đoạn mới.
Là người đầu tiên trình bày tham luận, PGS.TS Hà Minh Hồng - nguyên Trưởng khoa lịch sử Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP.HCM) - khẳng định danh xưng Thành phố Hồ Chí Minh gắn liền với lịch sử, vai trò, ý chí thống nhất và sự xứng đáng.
PGS.TS Hồng nhắc về đề xuất 30 năm trước cột mốc và Báo Cứu quốc đăng nội dung kiến nghị đổi tên thành phố Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh (từ tháng 8-1946). Và đến kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa VI (từ ngày 24-6 đến 3-7-1976) chính thức thông qua quyết định lịch sử: Sài Gòn - Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh theo tâm nguyện của nhân dân từ 30 năm trước.
"Quốc hội đặt tên chứ không phải đổi tên dựa trên những căn cứ lịch sử của chính/duy nhất Sài Gòn - Gia Định chứ không phải nơi nào khác. Đây là nơi Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước", PGS.TS Hồng cho hay.
TS Trần Du Lịch cho biết Nghị quyết 09 về xây dựng và phát triển thành phố trong kỷ nguyên mới, đặt ra các mục tiêu tăng trưởng. Đây là tầm nhìn phát triển cho 50 năm tới.
Nhiều năm đổi mới là quá trình xác lập kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Trong hành trình ấy, TP.HCM với tinh thần năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, nhiều lần tiên phong tháo gỡ rào cản thể chế, góp phần mở đường cho công cuộc Đổi mới của đất nước.
Từ đầu thập niên 1990, Việt Nam từng bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. TP.HCM là nơi hình thành nhiều mô hình thí điểm quan trọng như khu chế xuất, cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước, phát hành trái phiếu đô thị, xã hội hóa hạ tầng, cải cách hành chính "một cửa, một dấu"... góp phần định hình chính sách chung của cả nước.
Từ đó, Trung ương liên tục mở rộng cơ chế phân cấp, phân quyền và cơ chế đặc thù để tiếp tục phát huy vai trò tiên phong trong cải cách thể chế và phát triển.
PGS.TS Nguyễn Tấn Vinh, Giám đốc Học viện Chính trị khu vực II, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương - Ảnh: N.H.
Hoàn thiện thể chế, định hình siêu đô thị
Theo kết luận bài tham luận "Từ di sản đến tài sản: định vị nguồn lực văn hóa trong dòng chảy phát triển 50 năm của TP.HCM của TS Nguyễn Thị Hậu, sau nửa thế kỷ xây dựng và phát triển, bước sang giai đoạn mới, lợi thế cạnh tranh cốt lõi của TP.HCM không còn nằm ở quy mô vật chất hay giá trị thô của tài nguyên đất đai, mà nằm ở năng lực giải mã và vốn hóa các tài nguyên văn hóa vô hình.
Chuyển hóa di sản thành tài sản hoàn toàn không phải là hoạt động thương mại hóa hay làm biến dạng ký ức lịch sử, mà là nỗ lực đưa ký ức ấy quay trở lại sống động, trở thành nguồn vốn mồi kích thích cho dòng chảy kinh tế tương lai.
Bằng việc kết hợp hài hòa giữa tư duy bảo tồn bền vững và sự sáng tạo của các ngành công nghiệp, với tinh thần kết hợp chặt chẽ giữa ba nhân tố then chốt là "tâm" gìn giữ lịch sử, "tầm" tri thức khoa học và "tiềm lực" công cụ tài chính hiện đại, TP.HCM sẽ không chỉ bảo vệ thành công căn tính của một đô thị hơn 300 năm tuổi, mà còn tự tin định vị mình là một trung tâm đổi mới sáng tạo, một siêu đô thị văn minh, giàu bản sắc.
Phát biểu kết luận, PGS.TS Nguyễn Tấn Vinh cho hay hội thảo có ý nghĩa sâu sắc, hướng tới kỷ niệm 50 năm TP.HCM được vinh dự mang tên Bác. Những chia sẻ ngày hôm nay không chỉ giàu thực tiễn mà còn được đúc kết từ quá trình lãnh đạo, đồng hành, mà còn gợi mở, nhận diện đúng đắn tầm vóc lịch sử và yêu cầu đổi mới thể chế của thành phố giai đoạn tiếp theo.
Nhìn lại chặng đường 50 năm qua, hội thảo khẳng định TP.HCM đã phát huy truyền thống đoàn kết, năng động, sáng tạo, nghĩa tình, tiên phong phát triển mô hình mới. Từ đó nhiều sáng kiến có ý nghĩa mở đường đã được hình thành.
Hội thảo thống nhất đánh giá những thành tựu lớn của thành phố không chỉ nằm ở quy mô và tốc độ tăng trưởng, mà còn ở việc hình thành giá trị phát triển đặc trưng. Trong bối cảnh hiện nay, TP.HCM sẽ tiếp tục phát triển vai trò đô thị đặc biệt, đầu tàu trung tâm tài chính…
"Nội dung được nhiều đại biểu yêu cầu là hoàn thiện thể chế, xây dựng Luật Đô thị đặc biệt đối với TP.HCM có ý nghĩa rất quan trọng để tạo khuôn khổ pháp lý phù hợp với quy mô, vị thế và yêu cầu quản trị của siêu đô thị hiện đại.
Đặc biệt, hội thảo thống nhất con người là trung tâm, mục tiêu của quá trình phát triển của các chủ trương, chính sách", ông Vinh nói.
Luật Đô thị đặc biệt và chuyển đổi mô hình tăng trưởng của TP.HCM
Theo TS Trần Du Lịch, với mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao trong 20 năm tới, đòi hỏi tăng trưởng GDP duy trì ở mức hai con số, thành phố giữ vai trò động lực phải chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn sang dựa vào tri thức, nâng cao năng suất và đổi mới sáng tạo.
Luật Đô thị đặc biệt là cơ hội xây dựng khung thể chế vượt trội, tạo điều kiện khai thác lợi thế phát triển trong kỷ nguyên mới. Đồng thời quy hoạch tổng thể đến năm 2050, tầm nhìn 100 năm đang được triển khai, cụ thể hóa định hướng của Nghị quyết 09, khẳng định khát vọng đưa thành phố trở thành đô thị có vị thế.
