Từ cửa biển Sa Kỳ, những dân binh Đội Hoàng Sa năm xưa đã dong thuyền ra biển lớn, góp phần xác lập và gìn giữ chủ quyền biển đảo suốt nhiều thế kỷ.
Cửa biển Sa Kỳ, nơi Đội Hoàng Sa đầu tiên ra biển lớn
ẢNH: HẢI PHONG
Sách Đại Nam thực lục tiền biên, phần về các chúa Nguyễn, quyển X ghi chép về Đội Hoàng Sa và quần đảo Hoàng Sa: "... Mùa thu, tháng 7, dân đội Hoàng Sa ở Quảng Ngãi đi thuyền ra đảo Hoàng Sa, gặp gió dạt vào hải phận Quỳnh Châu nước Thanh. Tổng đốc Thanh hậu cấp cho rồi cho đưa về. Chúa (Nguyễn Phúc Khoát - NV) sai viết thư cảm ơn". Sách còn chép rõ ràng: "Ở ngoài biển, về xã An Vĩnh, huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi, có hơn 130 bãi cát cách nhau hoặc đi một ngày đường, hoặc vài trống canh, kéo dài không biết mấy nghìn dặm... Trên bãi có giếng nước ngọt. Sản vật có hải sâm, đồi mồi, ốc hoa, vích, ba ba... Buổi quốc sơ đặt đội Hoàng Sa 70 người, lấy dân xã An Vĩnh sung vào. Hằng năm, đến tháng 3 thì đi thuyền ra, độ 3 ngày 3 đêm thì đến bãi, tìm lượm hóa vật, đến tháng 8 thì đem về nộp. Lại có đội Bắc Hải, mộ người ở thôn Tứ Chánh, thuộc Bình Thuận hoặc xã Cảnh Dương sung vào, sai đi thuyền nhỏ đến các xứ Bắc Hải, Côn Lôn để tìm lượm hóa vật. Đội này cũng do Đội Hoàng Sa kiêm quản".
Lần theo trang sách, tôi tìm đến xã An Vĩnh xưa (nay thuộc xã Tịnh Khê, Quảng Ngãi) nghe chuyện về Đội Hoàng Sa hàng trăm năm trước.
Cụ Nguyễn Thanh Mênh dâng hương tại miếu thờ Bà chúa Ngọc
ẢNH: TRANG THY
DẤU XƯA BÊN CỬA BIỂN
Cụ Nguyễn Thanh Mênh (75 tuổi, ở xã Tịnh Khê, nguyên Trưởng ban Dân vận huyện đảo Lý Sơn) đưa tôi đến ngôi miếu nhỏ nằm gần cửa biển Sa Kỳ nhộn nhịp tàu ghe ra vào bến. Cụ cung kính dâng hương rồi chậm rãi kể chuyện làng quê bao đời cha ông truyền lại. Thuở trước, nơi đây có dinh Bà chúa Ngọc quanh năm nghi ngút khói hương.
Tương truyền, bà là con của Ngọc Hoàng thượng đế được phái xuống trần gian giúp dân thoát khỏi tai ương. Người dân quanh vùng mang hương hoa đến dâng lễ và khấn vái mong sức khỏe dồi dào, cuộc sống no đủ, cửa nhà yên vui. Ngư dân dâng hương cầu nguyện trời yên biển lặng, đánh bắt được nhiều cá tôm.
Nhiều người tin rằng, bà rất linh thiêng, lời cầu nguyện đều ứng nghiệm. Cạnh dinh có khu đất khá rộng gọi là Vườn Đồn (nơi Đội Hoàng Sa đóng doanh trại) nằm bên cửa biển bốn mùa lộng gió. Ngày xuất hành ra đảo, mọi người sửa soạn lễ vật rồi thành tâm cúng bái tại dinh Bà chúa Ngọc. Họ thì thầm khấn nguyện sóng yên biển lặng cho chuyến đi về được suôn sẻ, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Khói hương vờn bay theo gió quẩn quanh xóm làng. Sau đó, họ sang Vườn Đồn làm lễ xuất quân trong không khí uy nghiêm trước giờ khởi hành. Những người dân hiền lành, chất phác, hiên ngang xuống thuyền, cùng nhau chèo ra cửa biển và tiến ra khơi xa.
Lăng vạn An Vĩnh nằm cạnh biển
ẢNH: TRANG THY
"Tên gọi cửa biển Sa Kỳ có ít nhất từ 555 năm trước, thuở vua Lê Thánh Tông mang quân đi mở cõi vào năm 1471. Đây cũng là nơi Đội Hoàng Sa đầu tiên ra biển lớn. Nơi này gắn với lịch sử xác lập và bảo vệ chủ quyền biển đảo của nước ta trong nhiều thế kỷ", TS Nguyễn Đăng Vũ, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao - Du lịch tỉnh Quảng Ngãi cũ, người có hàng chục năm nghiên cứu văn hóa biển đảo, cho biết.
Trong một chuyến hải trình, những dân binh Hoàng Sa gặp xác cá voi lớn dạt vào đảo. Theo tín ngưỡng cư dân miền biển, họ gọi đây là "ông lụy" và kính cẩn vái lạy. Họ làm lễ xin rước "ông" về để thờ phụng, hương khói quanh năm. Nhưng "ông" quá lớn mà thuyền họ nhỏ bé, mỏng manh giữa sóng nước nên sợ không thể đưa về. Thế là họ bàn bạc và cùng nhau khấn vái xin rước phần đầu về bờ. Tưởng sẽ khó khăn nhưng lạ thay, buồm căng gió đưa thuyền về đất liền khiến họ tin là "ông" bằng lòng và phù hộ để chuyến đi được thuận lợi. Cư dân vạn chài kính cẩn nghênh đón rồi đóng góp công sức cùng tiền của xây dựng miếu thờ "ông Hoàng Sa".
Ông Phạm Ngọc Trưng dâng hương tại bàn thờ thần Nam Hải
ẢNH: TRANG THY
Ngôi miếu trở thành một phần trong đời sống tâm linh của cư dân quanh vùng. Họ đến miếu thắp hương khấn vái, mong được chở che, phù hộ cho gia đình mạnh khỏe, xóm làng yên vui. Ngư dân trước lúc ra khơi thường đến dâng hương cầu bình an, đánh bắt được nhiều cá tôm. Với dân binh Hoàng Sa, đây là nơi hết sức linh thiêng. Họ sắm sửa lễ vật rồi mang đến miếu thành tâm cúng tế trước khi làm lễ xuất quân. Qua bao thăng trầm, miếu xưa hư hại theo thời gian. Các bô lão và dân làng họp bàn rồi chuyển phần đầu của "ông" sang thờ ở lăng vạn An Vĩnh cách đó chừng 1 km, nằm bên biển rì rầm sóng vỗ.
"Lúc trước, khu dinh Bà chúa Ngọc, vườn Đồn và miếu "ông Hoàng Sa" đất rộng lắm. Bom đạn chiến tranh tàn phá khiến những di tích đó bị hư hại. Dân xây dựng nhà cửa trên những khu đất đó nên khung cảnh thay đổi hết rồi...", cụ Mênh cho biết.
TRĂM NĂM NHẮC NHỚ
Sau hàng chục năm nghiên cứu, TS Nguyễn Đăng Vũ công bố nhiều tư liệu quan trọng về biển đảo. Ông cho rằng, từ thời chúa Nguyễn đã có 2 đội Hoàng Sa với số lượng 18 chiếc thuyền cùng dân binh ở các làng chài ven biển và đảo Lý Sơn. Trong đó, ở cửa Sa Kỳ có đội thuyền Hoàng Sa Nhất gồm 10 chiếc và ở Lý Sơn có đội thuyền Hoàng Sa Nhị gồm 8 chiếc. Cửa biển Sa Kỳ chính là nơi 2 đội thuyền xuất bến, lướt sóng vươn khơi. Dân binh ra Hoàng Sa khai thác tài nguyên, kiểm soát vùng biển đảo, sau còn cùng với thủy quân nhà Nguyễn đi đo đạc, vẽ bản đồ vào nửa đầu thế kỷ 19.
Đua thuyền tứ linh ở vùng biển Sa Kỳ vào dịp đầu xuân
ẢNH: ĐÌNH QUANG
"Trong Phủ biên tạp lục, được viết năm 1776, Lê Quý Đôn có nhắc đến sự kiện thành lập đội Hoàng Sa ở vùng cửa biển Sa Kỳ. Có lẽ đây là tài liệu sớm nhất ghi chép về Đội Hoàng Sa trong lịch sử. Sau đó, có nhiều sách ghi rõ hơn về Đội Hoàng Sa", TS Vũ cho biết.
Sắp vào tuổi thất tuần, ông Phạm Ngọc Trưng (ở thôn An Vĩnh, xã Tịnh Khê, Quảng Ngãi) khá minh mẫn, tường tận chuyện dòng họ nhà mình. Viễn tổ 12 đời của ông Trưng là cụ Phạm Cảnh Tịnh sinh sống ở nơi này từ thời chúa Nguyễn mở mang đất phương Nam. Em trai cụ Tịnh là Phạm Cảnh Thạch tham gia Đội Hoàng Sa cùng những dân binh dong buồm cho gió đẩy thuyền ra khơi. Điều này được các bậc cao niên trong họ truyền lại, nhắc nhở cháu con tiếp bước tiền nhân.
Bao thế hệ ngư dân họ Phạm bám biển Hoàng Sa để mưu sinh, góp phần bảo vệ chủ quyền biển, đảo thiêng liêng. Thời trai trẻ, ông Trưng lênh đênh trên sóng nước Hoàng Sa 21 năm ròng. Những mẻ lưới khẳm cá giúp ông và bạn chài nuôi sống gia đình, góp phần xây dựng quê hương. "Lúc đó, chúng tôi hành nghề lưới chuồn, đánh bắt gần đảo Tri Tôn và đảo Bạch Quy. Bữa nọ, gặp nước ròng nên tàu bị mắc cạn, phải đợi nước lớn mới ra được...", ông nhớ lại. (còn tiếp)
Vùng cửa biển Sa Kỳ hiện còn nhiều dấu tích gắn liền với Đội Hoàng Sa và lịch sử xác lập chủ quyền biển đảo từ hàng trăm năm trước. Hằng năm, người dân nơi đây tổ chức nhiều lễ hội cầu mong mưa thuận gió hòa, đánh bắt được nhiều cá tôm. Qua đó còn thể hiện sự tri ân tiền nhân khai mở xóm làng và xác lập chủ quyền cho con cháu bám biển mưu sinh.
