Việc chấm dứt ngừng bắn với Iran đẩy Tổng thống Trump vào thế mắc kẹt giữa nguy cơ xung đột kéo dài và áp lực cạn kho dự trữ dầu trong nước.
Chỉ hai tuần trước, khi phát biểu khai mạc Đại hội chợ Liên bang, sự kiện kỷ niệm 250 năm quốc khánh Mỹ, Tổng thống Donald Trump tuyên bố "lần đầu tiên sau 3.000 năm, chúng ta chuẩn bị có hòa bình ở Trung Đông". Tổng thống Trump trước đó cũng ca ngợi thỏa thuận ngừng bắn với Iran là một "chiến thắng" sẽ giúp kéo giảm giá xăng dầu ở Mỹ.
Tuy nhiên, nền hòa bình mà Tổng thống Mỹ nhắc tới đang trở nên xa tầm với khi ông Trump hôm 8/7 thông báo "kết thúc" ngừng bắn với Iran sau chưa đầy một tháng hai bên ký bản ghi nhớ Islamabad về việc hướng tới thỏa thuận hòa bình.
Tổng thống Donald Trump tại một cuộc họp báo trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, ngày 8/7. Ảnh: AFP
"Đàm phán với họ chỉ lãng phí thời gian", Tổng thống Mỹ ngày 8/7 phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ. "Tôi cho rằng bản ghi nhớ ký với Iran đã chấm dứt".
CNN đánh giá đây là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy thỏa thuận mà ông Trump theo đuổi với Iran gần như đã sụp đổ. Còn bình luận viên Jessica Gardner từ nhật báo Australian Financial Review nhận định kết quả này "là điều đã được dự đoán trước từ một thỏa thuận ngừng bắn vội vã" và giờ đây, ông Trump đang đối mặt tình thế tiến thoái lưỡng nan trước những nút thắt khó tháo gỡ về một thỏa thuận mới với Tehran.
"Căng thẳng tái diễn là hệ quả gần như tất yếu từ những điều khoản mơ hồ được đưa vào bản ghi nhớ Islamabad", Will Todman, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhận định. "Văn kiện được hai bên ký mà không đề cập đến những vấn đề nan giải nhất, từ bên nào thực sự kiểm soát eo biển Hormuz, cục diện tại Lebanon, và cả các cuộc đàm phán hạt nhân".
Những lựa chọn khó khăn
Sau khi hai bên ăn miếng trả miếng bằng các cuộc đấu hỏa lực, Tổng thống Trump đã đe dọa nối lại chiến dịch không kích quy mô lớn vào Iran, tấn công đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu lớn nhất nước này, cũng như cơ sở hạ tầng cùng những nhà máy lọc nước biển của Tehran.
Nhưng ông Trump cũng từng đưa ra những lời đe dọa tương tự mà không thực hiện. Hôm 8/7, ông cũng nói thêm rằng bản thân không lường trước được việc một cuộc xung đột toàn diện sẽ quay trở lại.
Các cuộc thăm dò dư luận gần đây tại Mỹ đều cho thấy kịch bản Washington nối lại chiến dịch không kích nhận được rất ít ủng hộ. Một số đồng minh đảng Cộng hòa của ông Trump cũng bày tỏ lo ngại về hậu quả kinh tế, chính trị nặng nề từ cuộc chiến, khi chỉ còn chưa đầy 4 tháng nữa là tới bầu cử giữa kỳ.
Theo Todman, sau khi tuyên bố hủy ngừng bắn, Tổng thống Trump có thể tái áp đặt lệnh phong tỏa cảng biển Iran nhằm cắt đứt phao cứu sinh kinh tế của nước này. Tuy nhiên, động thái trên đòi hỏi Mỹ phải duy trì hiện diện hải quân liên tục và mạnh mẽ tại khu vực. Dù trong lần phong tỏa cảng biển trước đây, ông Trump quả quyết rằng nó sẽ khiến nền kinh tế Iran sụp đổ, thực tế lại không như vậy.
"Không có gì đảm bảo rằng một chiến dịch gây áp lực lên Iran lần này sẽ mang lại kết quả khác biệt so với những lần trước", Todman nói.
Tổng thống Trump tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn với Iran đã chấm dứt. Video: CNBC
Ông Trump cũng có thể chọn giải pháp lửng lơ, chấp nhận một cục diện xung đột nhỏ lẻ ở vùng Vịnh xen kẽ các cuộc đàm phán. Khi đó, lượng tàu bè qua eo biển Hormuz, tuyến vận tải dầu mỏ huyết mạch, sẽ sụt giảm nghiêm trọng so với mức khoảng 130 chuyến mỗi ngày trước xung đột, Richard Fontaine, giám đốc điều hành Trung tâm An ninh Mỹ mới, cho hay.
Nhưng đối với một Tổng thống từng hứa hẹn sẽ kết thúc chiến dịch tấn công Iran nhanh chóng "chỉ sau 4 đến 6 tuần", xung đột kéo dài sẽ đồng nghĩa với thất bại gần như hoàn toàn đối với mục tiêu ban đầu ông Trump đề ra. Mặt khác, cái giá phải trả sẽ rất lớn, thể hiện ở việc Bộ Quốc phòng Mỹ đã yêu cầu quốc hội cấp khoảng 70 tỷ USD để trang trải cho các hoạt động ban đầu trong chiến dịch tấn công Iran và chi phí này đang tăng lên mỗi tuần.
"Vấn đề là tất cả các lựa chọn, dù là leo thang xung đột hay chấp nhận thỏa hiệp, đều có những điểm bất lợi riêng", Fontaine nhận xét. "Kịch bản dễ xảy ra nhất là hai bên tiến hành chuỗi các cuộc tấn công ăn miếng trả miếng nhỏ lẻ, tiếp theo là những nỗ lực ngoại giao dồn dập từ các bên trung gian để đưa đến một lệnh ngừng bắn mới mong manh không kém, rồi sau đó có thể lại là một đợt không kích khác".
"Đó sẽ là một cuộc giằng co kéo dài giữa chiến tranh lạnh và những cuộc xung đột vũ trang ở cấp độ thấp", ông nói thêm.
Fontaine lưu ý nhiều vấn đề ông Trump phải đối mặt hiện nay trở nên trầm trọng hơn do chính thỏa thuận ngừng bắn với Iran. Thỏa thuận đã bỏ ngỏ số phận kho uranium làm giàu cấp độ cao của Tehran để chờ một cuộc đàm phán về sau, điều mà Tổng thống nay tuyên bố không còn mặn mà theo đuổi.
Thỏa thuận còn trao cho Iran cơ hội kiểm soát ít nhất một phần việc lưu thông qua eo biển Hormuz. Đây chính là vũ khí mà Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) đã sử dụng để đẩy giá dầu lên cao và đang dùng nó để hợp thức hóa các cuộc tấn công vào những tàu thương mại không tuân thủ quy định mới của họ tại eo biển.
"Iran đang ráo riết tìm cách áp đặt quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz và tuyên bố đây là quyền chủ quyền của họ", Kevin Donegan, cựu phó đô đốc hải quân Mỹ, nhận định. "Đó là quân bài chủ lực trong tay họ, vì vậy chúng ta có thể đoán trước việc họ sẽ tiếp tục tìm cách cản trở bất kỳ tàu thuyền nào đi theo những tuyến đường khác với lộ trình mà họ đã công bố".
Áp lực kinh tế
Các tàu chở hàng thương mại và tàu chở dầu neo đậu tại vịnh Oman, ngoài khơi bờ biển Muscat, Oman, để chuẩn bị di chuyển qua eo biển Hormuz hôm 21/6. Ảnh: AFP
Sau khi ông Trump ký bản ghi nhớ với Iran hôm 18/6, giá dầu thế giới đã lao dốc và giảm xuống dưới mức trước xung đột vào tuần trước. Thị trường dầu mỏ khởi sắc khi eo biển Hormuz phần nào được mở cửa trở lại, giúp dầu thô bắt đầu dần lưu thông khỏi vịnh Ba Tư sau nhiều tháng bị tắc nghẽn. Giá xăng cũng chậm rãi hạ nhiệt về mức hợp lý.
Tuy nhiên, ba tuần mở cửa trở lại một phần eo biển là không đủ để khắc phục cú sốc cung ứng dầu mỏ lớn nhất lịch sử thế giới. Khoảng thời gian này chưa đủ để lấp đầy các kho dự trữ thương mại và khẩn cấp mà Mỹ cần để tự cung cấp nhiên liệu, cũng như để tránh một "thảm họa kinh tế" đang cận kề, David Goldman, bình luận viên kỳ cựu từ CNN, nhận xét.
Không ai biết liệu đợt giao tranh mới bùng phát này ở Trung Đông chỉ là sự cố tạm thời hay một cuộc đối đầu toàn diện sắp quay trở lại. Trong kịch bản thứ hai, nếu eo biển Hormuz lại bị phong tỏa, nền kinh tế Mỹ có thể sẽ phải chịu đòn giáng nặng nề không ai mong muốn, Goldman cảnh báo.
Khoảng 200 triệu thùng dầu đã được chuyển qua eo biển Hormuz trong ba tuần ngừng bắn, theo Andy Lipow, chủ tịch công ty tư vấn Lipow Oil Associates. Lượng dầu này tương đương với nhu cầu tiêu thụ của toàn thế giới trong hai ngày.
Đáng chú ý là khoảng 60 triệu thùng trong lượng dầu trên đến từ Iran, quốc gia vừa bị chính quyền ông Trump tái áp đặt lệnh trừng phạt hôm 7/7, khiến các bên mua chỉ có vỏn vẹn 10 ngày để tiếp nhận số dầu này trước khi nó bị cấm giao dịch trở lại.
Eo biển Hormuz hiện vẫn mở cửa, song đi kèm mức phí rủi ro rất cao. Để thuê một tàu chở dầu vận chuyển từ ngoài eo biển sang châu Á, chi phí dao động khoảng 4 đến 5 triệu USD. Trong khi đó, theo Lipow, đưa một con tàu vào tận bên trong eo biển để chở dầu sang châu Á sẽ tiêu tốn từ 8 đến 10 triệu USD.
Lưu lượng tàu bè qua lại liên tục ở mức bằng khoảng 1/3 so với bình thường trong ba tuần trở lại đây và hoạt động vận chuyển vẫn tiếp diễn trong ngày 8/7, dù ít nhất 4 tàu chở dầu và khí đốt đã phải quay đầu khi cố gắng đi qua eo biển vào sáng cùng ngày, theo Reuters.
"Nếu dầu thô ngừng lưu thông qua Hormuz, thị trường dầu mỏ của Mỹ chắc chắn sẽ phải đối mặt những rắc rối lớn", Goldman cho hay.
Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược, nguồn dầu dự phòng khẩn cấp của Mỹ, đã sụt giảm đáng kể từ khi xung đột bùng nổ nhằm bù đắp cho lượng dầu bị nghẽn tại eo biển. Nó hiện chỉ còn 319,5 triệu thùng, giảm 23% so với mức trước chiến sự và chạm mốc thấp nhất kể từ khi chính quyền tổng thống Ronald Reagan bắt đầu bơm đầy kho vào năm 1983.
"Thực trạng trên đẩy Mỹ vào thế bấp bênh hơn bao giờ hết nếu họ phải đối mặt thời tiết khắc nghiệt hoặc nếu eo biển Hormuz một lần nữa bị đóng cửa hoàn toàn", Goldman nói.
Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Một yếu tố gây đau đầu hơn là các kho dự trữ thương mại của Mỹ hiện vẫn ở mức báo động. Lượng dầu tồn kho tại Trung tâm Cushing thuộc bang Oklahoma, nơi được mệnh danh là "giao lộ của các đường ống dẫn dầu thế giới", tiếp tục nằm dưới ngưỡng vận hành an toàn.
Dù lượng dự trữ tại Cushing đã tăng trở lại khoảng 700.000 thùng vào tuần trước, con số hiện vẫn chưa tới 20 triệu thùng, mức khiến trung tâm này gặp khó khăn trong việc bơm dầu thô đến các nhà máy lọc dầu trên khắp cả nước.
Điều này đã khiến ông Trump phải đưa ra cảnh báo rằng lượng dầu tồn kho ở mức thấp có thể gây tổn hại cho nền kinh tế Mỹ.
"Tôi không muốn chứng kiến một thảm họa kinh tế", Tổng thống phát biểu tại hội nghị G7 hồi cuối tháng 6. "Nếu tình trạng này cứ tiếp diễn, điều đó hoàn toàn có thể xảy ra".
Vũ Hoàng (Theo CNN, AFP, Reuters)
