Đòn thuế từ Tổng thống Trump đẩy Thủ tướng Carney vào thế phải lựa chọn giữa nhượng bộ để duy trì đàm phán hay đáp trả và chấp nhận nguy cơ leo thang.
Thủ tướng Canada Mark Carney và Tổng thống Mỹ Donald Trump cuối tuần trước ngồi cạnh nhau theo dõi trận chung kết World Cup cùng lễ bế mạc giải đấu do ba nước Bắc Mỹ đồng tổ chức. Hình ảnh hai lãnh đạo mỉm cười, trò chuyện tạo cảm giác quan hệ song phương đã hạ nhiệt sau nhiều tháng căng thẳng.
Nhưng chưa đầy 24 giờ sau, mọi thứ đảo chiều. Ông Trump ngày 20/7 ký ba tài liệu áp thuế lên tới 50% với hàng loạt mặt hàng nhập khẩu từ Canada, áp dụng bất kể hàng hóa có đủ điều kiện hưởng ưu đãi theo Hiệp định Thương mại Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) hay không.
"Thủ tướng Carney giờ đây đối mặt thế khó. Nếu đáp trả Mỹ, ông có thể khiến quan hệ thương mại với đối tác lớn nhất tiếp tục xấu đi, nhưng việc nhượng bộ lại tiềm ẩn nguy cơ làm suy yếu vị thế của Canada trên bàn đàm phán", theo Jessica Murphy và Nadine Yousif, hai cây viết chuyên về Canada của BBC.
Thủ tướng Canada Mark Carney tại cuộc họp báo ở Ottawa ngày 25/6. Ảnh: AFP
Tổng thống Trump công bố biện pháp thuế mới trong bối cảnh Mỹ đang thúc đẩy đàm phán với Canada và Mexico về sửa đổi USMCA. Đây là thỏa thuận tự do thương mại có thời hạn 16 năm được chính ông ký duyệt tháng 7/2020 nhằm thay thế Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ (NAFTA).
USMCA được rà soát 6 năm một lần, có thể gia hạn 16 năm. Kỳ đánh giá đầu tiên bắt đầu hôm 1/7 và Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ đã tuyên bố Washington không đồng ý gia hạn với nội dung như hiện tại. Động thái không vô hiệu hóa USMCA, nhưng kích hoạt quy trình đưa hiệp định về rà soát hàng năm.
Mahmood Nanji, nhà nghiên cứu tại Trường Kinh doanh Ivey, Đại học Western, cho rằng động thái mới nhất này là chiến thuật gây sức ép của chính quyền Tổng thống Trump nhằm buộc Canada phải sớm đạt được thỏa thuận thương mại.
"Tổng thống Trump đang dùng mọi lá bài có trong tay để giành lợi thế lớn nhất trong đàm phán", ông Nanji nói, thêm rằng cách tiếp cận "gây sức ép trước, thương lượng sau" cũng được lãnh đạo Mỹ áp dụng với nhiều đối tác thương mại khác như Mexico, Trung Quốc hay Liên minh châu Âu.
Những lý do Mỹ đưa ra cũng xoay quanh các bất đồng tồn tại nhiều năm giữa hai nước. Chính quyền ông Trump cáo buộc Canada duy trì các rào cản đối với ôtô, sữa và đồ uống có cồn của Mỹ, đồng thời chỉ trích việc nhiều tỉnh Canada ngừng nhập và phân phối rượu bia Mỹ để đáp trả các đợt áp thuế trước đó.
Danh mục hàng hóa bị áp thuế cũng cho thấy giới chức Mỹ đã có tính toán. Các sản phẩm này đều mang tính biểu tượng của Canada, như gậy khúc côn cầu hay áo khoác lông vũ, trong khi dầu thô, kali, khoáng sản chiến lược và linh kiện ôtô được miễn trừ. Điều này giúp Mỹ gây áp lực lên Canada, nhưng hạn chế tác động ngược đối với người tiêu dùng và doanh nghiệp trong nước.
Theo Brian Clow, cố vấn về quan hệ Mỹ - Canada dưới thời thủ tướng Justin Trudeau, việc Washington gia tăng sức ép không khiến giới hoạch định chính sách ở Ottawa bất ngờ.
"Những ai theo dõi vấn đề này đều hiểu rõ Mỹ có thể tiếp tục leo thang", ông Clow nói với CBC.
Canada có nền kinh tế gắn bó mật thiết với Mỹ. Khoảng 75% kim ngạch xuất khẩu của nước này hướng đến thị trường láng giềng, trong khi các ngành ôtô, thép hay nhôm vận hành theo chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Một cuộc chiến thương mại kéo dài sẽ tác động đến cả doanh nghiệp hai nước, nhưng Canada thường chịu ảnh hưởng lớn hơn do quy mô nền kinh tế nhỏ hơn.
Mức thuế mới có hiệu lực từ ngày 19/8, đồng nghĩa Canada có cơ hội cân nhắc nhượng bộ Mỹ để tránh thiệt hại. Tuy nhiên, đây cũng không phải lựa chọn dễ dàng đối với Thủ tướng Carney, bởi nếu nhún nhường quá nhiều, ông sẽ phải đối mặt với sức ép chính trị trong nước.
Sau khi ông Trump nhậm chức nhiệm kỳ hai và liên tục áp thuế với hàng hóa Canada, tâm lý công chúng nước này đã thay đổi đáng kể. Nhiều cuộc khảo sát cho thấy đa số người dân Canada không còn tin Washington sẽ đối xử công bằng với Ottawa, đồng thời mong muốn chính phủ có lập trường cứng rắn hơn.
Sức ép này còn đến từ các tỉnh. Thủ hiến Doug Ford của Ontario, tỉnh có quy mô kinh tế lớn nhất Canada, đã công khai kêu gọi chính phủ đáp trả mạnh mẽ thay vì tiếp tục nhượng bộ. Điều đó khiến mọi quyết định của ông Carney không chỉ là bài toán kinh tế mà còn là phép thử về năng lực lãnh đạo.
Ngoài ra, nhượng bộ có thể tạo tiền lệ để Washington tiếp tục sử dụng thuế quan như công cụ gây sức ép trong tương lai. Điều đó đồng nghĩa Ottawa sẽ dần mất đi vị thế bình đẳng trong quan hệ với đối tác thương mại lớn nhất của mình.
Bản thân ông Carney trước đó cũng nhiều lần khẳng định Canada sẽ không chấp nhận "những điều khoản bất lợi chỉ để có thỏa thuận".
Nếu trả đũa bằng các biện pháp thuế quan mới, Canada sẽ gửi đi thông điệp không chấp nhận bị ép buộc trên bàn đàm phán, nhưng đồng thời cũng phải chấp nhận nguy cơ chính quyền ông Trump tiếp tục leo thang bằng các mức thuế bổ sung hoặc mở rộng sang những lĩnh vực khác. Điều này có thể kéo dài tình trạng bất ổn đối với doanh nghiệp, làm chậm đầu tư và khiến chuỗi cung ứng Bắc Mỹ tiếp tục bị gián đoạn.
Nguy cơ lớn hơn là các cuộc đàm phán về USMCA sẽ bị đình trệ. Đây là hiệp định điều chỉnh lượng thương mại trị giá gần 2.000 tỷ USD mỗi năm giữa Mỹ, Canada và Mexico. Nếu quá trình đàm phán kéo dài hoặc đổ vỡ, doanh nghiệp ở cả ba nước sẽ phải đối mặt với nhiều năm bất định về chính sách.
"Danh sách các mặt hàng bị nhắm tới đều là những ngành quan trọng của Canada. Vì vậy, nguy cơ mất việc làm là hoàn toàn có thật", John Boscariol, luật sư chuyên về thương mại và đầu tư quốc tế tại hãng luật McCarthy Tetrault, trụ sở tại Toronto, Ontario, nói với Global News.
Ông Boscariol cho rằng tác động đến việc làm sẽ không xuất hiện ngay lập tức, nhưng nếu Mỹ tiếp tục mở rộng thuế quan sang từng ngành của Canada, xu hướng cắt giảm lao động sẽ tiếp diễn.
Các nhà kinh tế của ba ngân hàng lớn tại Canada gồm BMO, CIBC và TD nhận định những ngành bị Mỹ áp thuế mới chiếm khoảng 5% tổng kim ngạch xuất khẩu của Canada sang Mỹ, tương đương khoảng 30 tỷ USD hàng hóa.
Theo Andrew DiCapua, kinh tế trưởng của Phòng Thương mại Canada, quy mô này tương ứng với khoảng 100.000 việc làm có nguy cơ bị ảnh hưởng, từ cắt giảm giờ làm đến sa thải do nhu cầu suy giảm.
"Nhiều ngành sẽ bị ảnh hưởng. Nếu doanh nghiệp sản xuất những mặt hàng này không còn đủ sức cạnh tranh khi phải chịu mức thuế 50%, hoạt động kinh doanh sẽ chịu áp lực rất lớn", ông DiCapua cảnh báo.
Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và Thủ tướng Canada Mark Carney trao đổi tại hội nghị thượng đỉnh G7 ở Evian, Pháp ngày 16/6. Ảnh: AFP
Trước sức ép thuế quan ngày càng lớn, Thủ tướng Carney khẳng định mục tiêu của Canada không phải chỉ giải quyết từng tranh chấp trong USMCA, mà là đạt được một thỏa thuận thương mại bao quát với chính quyền Tổng thống Trump. Theo ông Carney, Canada cùng Mexico đều tin USMCA cần được điều chỉnh để các ngành then chốt như thép, nhôm, gỗ và ôtô có thể cạnh tranh trên toàn cầu, mang lại lợi ích cho người lao động ba nước.
Thủ tướng Carney ngày 20/7 nhấn mạnh Washington là bên áp thuế trước, vi phạm USMCA, còn Canada "chỉ thực hiện các biện pháp tương ứng trong quyền hạn".
Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nhận xét lập trường của ông Carney "cứng rắn nhưng ôn hòa", đồng thời khẳng định các cuộc đàm phán vẫn đang tiếp diễn.
"Tôi sẽ tiếp tục trao đổi với đối tác Canada. Họ chưa cắt đứt đàm phán, vì vậy chúng tôi vẫn làm việc với họ", ông Greer nói.
Như Tâm (Theo BBC, CBC, Reuters)
