Trang Guardian chọn "Middlemarch" của nhà văn George Eliot là tiểu thuyết hay nhất mọi thời vì mang giá trị định hình nền văn học tiếng Anh.
Ngày 16/5, Guardian công bố top 100 tiểu thuyết được xuất bản bằng tiếng Anh hay nhất mọi thời, do 172 nhà văn, nhà phê bình và học giả bình chọn. Theo đội ngũ biên tập viên, không bất ngờ khi Middlemarch đứng đầu bảng xếp hạng, bởi tác phẩm có sức hút từ lúc mới ra mắt cách đây hơn 100 năm.
Ban đầu, tiểu thuyết được chia thành tám kỳ, lần lượt phát hành từ năm 1971 đến 1872. George Eliot là bút danh của nữ nhà văn Anh Mary Ann Evans (1819-1880). Bà dùng cái tên của nam giới để đảm bảo văn chương được đánh giá một cách công tâm, không ảnh hưởng bởi định kiến giới. Ở Việt Nam, sách được chia thành hai quyển, giữ nguyên tên tiếng Anh, nội dung do dịch giả Anh Hoa chuyển ngữ, Nhà xuất bản Hội Nhà văn và công ty TNHH Văn hóa Đông Tây ấn hành năm 2022.
Bìa bản Việt của "Middlemarch". Ảnh: NXB Hội Nhà văn
Cốt truyện lấy bối cảnh tại thị trấn hư cấu Middlemarch ở vùng nông thôn nước Anh trước khi Dự luật Cải cách 1832 và ngành đường sắt ra đời. Ở đó, người dân phải đối mặt những biến đổi của xã hội, cùng lúc bị trói buộc của định kiến hôn nhân, danh vọng và cả lòng trắc ẩn. Nhân vật trung tâm là Dorothea Brooke - thiếu nữ 19 tuổi khao khát sống một cuộc đời có giá trị nhưng vỡ mộng khi cưới nhầm một học giả ích kỷ, khô khan.
Tác giả mở đầu câu chuyện bằng một cuộc hôn nhân thất bại, cho Dorothea trải qua nhiều nỗi đau, thất vọng. Nhưng sau cùng, bà để cô giữ được đạo đức, lòng nhân từ và làm được nhiều điều tốt đẹp. Bằng việc đặt phụ nữ trẻ thông minh vào vị trí trung tâm, George Eliot định hình lại dòng văn học hư cấu Anh. Nhân vật Dorothea được cho đặt nền tảng cho kiểu nhân vật phức tạp như bà Dolloway trong tác phẩm cùng tên của Virginia Woof, những phụ nữ có nội tâm sâu sắc như trong truyện của Sally Rooney thời nay.
Ngoài Dorean, tiểu thuyết kể về Tertius Lydgate - bác sĩ trẻ ngoại tỉnh đầy tham vọng nhưng dần mất lý tưởng, có cuộc hôn nhân không hạnh phúc với một thôn nữ xinh đẹp. Trước đó, nhà văn dự tính chia thành hai quyển riêng biệt. Guardian nhận định việc kết hợp lại đã cho ra đời "một thiên sử thi phức tạp, khám phá bản chất của sự nghiệp và hôn nhân, tham vọng và sáng tạo, sự ích kỷ và tinh thần cộng đồng trong bối cảnh chính trị, xã hội và công nghệ thay đổi".
Bìa tiếng Anh của "Middlemarch". Ảnh: Wordsworth Editions Ltd
Nhiều cây bút nổi tiếng trên văn đàn như Henry James, Martin Amis bày tỏ ngưỡng mộ thế giới quan của George Eliot. Nhà văn Virginia Woolf từng nhận xét Middlemarch là "một trong số ít tiểu thuyết tiếng Anh cho người lớn", còn thi sĩ Emily Dickinson viết: "Tôi đã nghĩ gì về Middlemarch? Tôi đã nghĩ gì về sự vinh quang?".
Trước Guardian, ấn phẩm lọt vào nhiều bảng xếp hạng sách hay của thế giới như top 100 tiểu thuyết đáng đọc nhất của Telegraph năm 2009, 100 cuốn sách vĩ đại nhất mọi thời do Norwegian Book Clubs bình chọn năm 2010. Năm 2015, BBC xếp tác phẩm đứng đầu top 100 tiểu thuyết Anh hay nhất từ trước đến nay.
Trong bài bình Why Middlemarch is the greatest British novel (Tại sao Middlemarch là tiểu thuyết Anh vĩ đại nhất) năm 2015, nhà báo Michael Gorra cho biết quyển sách giúp độc giả hiểu chính mình, khám phá những điều bản thân chưa từng biết hoặc không muốn biết sau khi đọc các câu văn sâu sắc của George Eliot.
Trích trailer phim truyền hình chuyển thể từ tiểu thuyết của George Eliot. Series do đài BBC sản xuất, phát sóng năm 1994. Video: YouTube Koba Films
Ngoài các tác phẩm viết bằng tiếng Anh, danh sách của Guardian còn một số quyển được dịch từ những ngôn ngữ khác như Don Quixote của Miguel de Cervantes), Người ăn chay (Han Kang). Một số cái tên đình đám khác xuất hiện trong bảng xếp hạng gồm Đến ngọn hải đăng của Virginia Woof (hạng 4), Anna Karenina, Chiến tranh và hòa bình của Leo Tolstoy (lần lượt xếp hạng 6,7), Kiêu hãng và định kiến (Jane Austen) xếp thứ 9.
George Eliot (1819-1880) là nhà văn nổi tiếng của nước Anh thời Victoria. Suốt sự nghiệp, bà viết bảy tiểu thuyết, nhiều bài thơ và truyện ngắn. Trong nước, một số sách của bà dịch sang tiếng Việt như Người thợ dệt ở Raveloe (Silas Marner, 1861), Dòng sông tuổi dại (The Mill on the Floss, 1860).
Trịnh Lâm (theo Guardian, BBC, The Conversation)
