Hàng chục tỷ USD bị phong tỏa đang trở thành nút thắt lớn nhất, đẩy Mỹ và Iran vào thế giằng co trong nỗ lực tìm kiếm thỏa thuận hòa bình.
Mỹ và Iran đã trải qua nhiều tuần bế tắc trong việc tìm kiếm thỏa thuận chấm dứt xung đột. Một nguyên nhân lớn cản trở tiến trình là Tehran muốn sớm tiếp cận nguồn tài sản hàng chục tỷ USD đang bị đóng băng ở nước ngoài, nhưng việc chấp thuận yêu cầu này có thể là rủi ro lớn về mặt chính trị đối với Tổng thống Mỹ Donald Trump.
Nếu đồng ý "rã băng" khối tài sản của Iran, ông Trump chắc chắn sẽ bị so sánh với chính những lời công kích mà ông từng tung ra với cựu tổng thống Barack Obama liên quan tới thỏa thuận hạt nhân năm 2015.
Tổng thống Mỹ Donald Trump bước lên Không lực Một tại căn cứ chung Andrews ở Maryland ngày 5/6. Ảnh: AP
Khi đó, Iran và nhóm P5+1, gồm Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc, Đức và Nga, ký kết thỏa thuận lịch sử mang tên Kế hoạch Hành động Chung Toàn diện (JCPOA). Theo thỏa thuận, Iran đồng ý hạn chế chương trình hạt nhân và cho phép Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) giám sát để đổi lấy việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt kinh tế.
Ngay sau khi thỏa thuận JCPOA có hiệu lực vào tháng 1/2016, chính quyền Obama đã bí mật dùng máy bay chở 400 triệu USD tiền mặt đến Iran, theo CNN.
Đây là đợt thanh toán đầu tiên trong gói giải quyết trị giá 1,7 tỷ USD nhằm chấm dứt tranh chấp tại tòa án quốc tế ở The Hague, Hà Lan liên quan đến một hợp đồng mua bán vũ khí bất thành giữa Mỹ và Iran từ trước Cách mạng Hồi giáo 1979.
Trong cuộc tranh luận tổng thống năm 2016, ông Trump từng nói với đối thủ đảng Dân chủ, cựu ngoại trưởng Hillary Clinton, rằng chính quyền ông Obama đã khiến Iran trở nên "rất mạnh mẽ bằng một thỏa thuận có lẽ là ngu ngốc nhất từng thấy trong lịch sử đàm phán... cùng với 1,7 tỷ USD tiền mặt, số tiền đủ để lấp đầy căn phòng này".
Năm 2018, trong nhiệm kỳ đầu tiên ở Nhà Trắng, ông Trump đã rút Mỹ khỏi thỏa thuận JCPOA. Mùa xuân năm nay, Tổng thống Mỹ tuyên bố sẽ đàm phán thỏa thuận "tốt hơn nhiều" so với phiên bản của chính quyền ông Obama.
Giờ đây, chính Tổng thống Trump lại rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan tương tự, khi ông vừa muốn tìm cách rút khỏi cuộc chiến Iran vốn không được lòng công chúng Mỹ, lại vừa phải đàm phán với một chính phủ Iran coi việc tiếp cận nguồn tài sản bị đóng băng là ưu tiên hàng đầu.
Cuộc đàm phán giữa Tehran và Washington đã diễn ra trong nhiều tuần qua thông qua các bên trung gian, trong đó hai bên liên tục trao đổi các đề xuất rồi lại bác bỏ. Ông Trump vẫn tiếp tục đe dọa nối lại chiến dịch không kích ngay cả khi liên tục dự báo về một bước đột phá sắp xảy ra. Giao tranh nhỏ lẻ vẫn tiếp diễn.
Biên đội F-35A Mỹ làm nhiệm vụ tuần tra ở Trung Đông trong ảnh công bố hôm 6/6. Ảnh: CENTCOM
Đối với Tehran, việc tiếp cận hàng chục tỷ USD bị phong tỏa bởi các lệnh trừng phạt của Mỹ là yêu cầu kiên quyết trong bất kỳ thỏa thuận nào, nhằm cứu vãn nền kinh tế đang tổn thương nghiêm trọng của nước này. Iran muốn được "rã băng" khoảng 12 tỷ USD ngay lập tức và 24 tỷ USD trong vòng 60 ngày đàm phán sau khi đạt được thỏa thuận ban đầu.
"24 tỷ USD không phải là con số lớn đối với nước Mỹ nếu ông ấy muốn đạt được một thỏa thuận với Iran. Đây là tiền của chúng tôi, không phải tiền của Mỹ", tướng Mohsen Rezaei, cố vấn cấp cao của Lãnh tụ Tối cao Iran, nói với CNN ngày 5/6.
Tuy nhiên, trong cuộc phỏng vấn được NBC News công bố hôm 7/6, ông Trump cho biết chỉ cân nhắc dỡ bỏ phong tỏa với tài sản bị đóng băng của Iran hoặc hủy các lệnh trừng phạt nhằm vào nước này sau khi hai bên đạt được thỏa thuận hòa bình.
Khi rút khỏi JCPOA năm 2018, ông Trump từng lập luận rằng thỏa thuận này tạo ra con đường hợp pháp để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, không giải quyết được vấn đề tên lửa hay việc Iran tài trợ cho các nhóm dân quân trong khu vực. "Nó làm giàu cho chính phủ Iran và tiếp tay cho các hành vi của họ", ông nói.
Năm 2023, quyết định của chính quyền tổng thống Joe Biden về việc cho phép Iran tiếp cận 6 tỷ USD tài sản gắn liền với một cuộc trao đổi tù nhân cũng đã vấp phải sự công kích dữ dội từ đảng Cộng hòa. Khoản tiền này sau đó đã bị phong tỏa không chính thức sau khi nhóm vũ trang Hamas do Iran hậu thuẫn tấn công Israel vài tuần sau đó.
Nhiều người ở Mỹ lập luận rằng việc trao tiền mặt cho Iran sẽ giúp Tehran củng cố tiềm lực quốc phòng và gia tăng viện trợ cho mạng lưới dân quân khu vực, trong đó có Hamas và Hezbollah.
Người biểu tình Iran cầm hình ảnh Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei tại Tehran ngày 17/4. Ảnh: AFP
Đối với Iran, việc Mỹ nhượng bộ và giao số tiền mặt này là một minh chứng cho thấy chính quyền Tehran đang biến các kết quả trên chiến trường thành thành công ngoại giao, đúng như những gì các quan chức nước này từng hứa hẹn. Đồng thời, việc cầm chắc tiền mặt trong tay cũng giúp ngăn chặn nguy cơ Washington "lật kèo" sau này.
"Trong tính toán của Tehran, các tài sản được giải phóng không phải là món quà, mà là khoản đặt cọc bắt buộc để chứng minh rằng ngoại giao là con đường xứng đáng để họ mạo hiểm về mặt chính trị", Ali Vaez, cố vấn cấp cao tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế ở Brussels, nhận định.
Vaez tin rằng đây sẽ là vấn đề mà Iran khó có thể nhượng bộ khi đàm phán "bởi nó chạm đến cốt lõi của lòng tin, sự có qua có lại và uy tín chính trị của họ ở trong nước".
Iran có khoảng 100 tỷ USD tài sản đang bị phong tỏa do các lệnh trừng phạt của Mỹ, chủ yếu là doanh thu từ việc bán dầu trong quá khứ và các khoản dự trữ.
Việc Mỹ rã băng toàn bộ số tiền này sẽ là cú hích lớn cho nền kinh tế Iran, dù lợi ích mà nó đem lại vẫn kém hơn viễn cảnh Washington dỡ bỏ trừng phạt diện rộng, điều có thể giúp Tehran tăng doanh thu xuất khẩu, thu hút đầu tư nước ngoài và tiếp cận công nghệ. Theo dữ liệu của Ngân hàng Thế giới (WB), xuất khẩu của Iran hiện vẫn thấp hơn khoảng 1/3 so với mức đỉnh năm 2011 vì các lệnh trừng phạt.
Số tài sản này bao gồm nhiều loại quỹ khác nhau chịu các chế tài trừng phạt riêng biệt. Phần lớn số tiền này hiện nằm ở nước ngoài, nhiều nhất là ở Trung Quốc. Đây là nguồn doanh thu từ dầu mỏ được tích lũy qua nhiều năm, nhưng không thể chuyển về hệ thống ngân hàng đang bị trừng phạt của Tehran, vì các nước lo ngại sẽ phải hứng chịu các biện pháp trừng phạt tài chính từ phía Mỹ.
Bên cạnh đó, còn có những khoản tiền khác đang bị hạn chế nghiêm ngặt về mục đích sử dụng. Đầu tiên là khoản doanh thu 6 tỷ USD của Iran mà chính quyền ông Biden từng cho phép chuyển sang Qatar vào năm 2023, với điều kiện số tiền này chủ yếu chỉ được dùng để mua các mặt hàng nhân đạo như nông sản và dược phẩm. Thứ hai là khoản doanh thu khoảng 1 tỷ USD khác của Iran tại Oman, khoản này cũng đã bị đóng băng không chính thức sau cuộc tấn công của Hamas vào Israel tháng 10/2023.
Iran cũng có khoảng 15 tỷ USD tại các ngân hàng Iraq từ việc xuất khẩu điện và khí đốt tự nhiên sang quốc gia láng giềng này, theo Miad Maleki, cựu quan chức cấp cao về trừng phạt của Bộ Tài chính Mỹ và hiện làm việc tại Quỹ Bảo vệ Các nền dân chủ (FDD).
Cuối tháng trước, nhà đàm phán hàng đầu của Tehran là Chủ tịch Quốc hội Mohammad-Bagher Ghalibaf đã tới Qatar với hy vọng nhận được sự hỗ trợ từ quốc gia vùng Vịnh này để giải phóng các khoản tiền, theo các quan chức Iran và Arab. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi, người cũng tham dự các cuộc hội đàm, cho biết trong tuần này rằng Qatar gần đây đã đóng vai trò "tích cực" trong các vấn đề tài chính, theo truyền thông Iran.
Dù vậy, Laurence Norman, nhà bình luận của WSJ, tin rằng Iran khó có thể đạt được bất kỳ thỏa thuận nào để tiếp cận số tài sản đóng băng trên khi chưa nhận được sự chấp thuận từ Mỹ.
Richard Nephew, cựu quan chức cấp cao phụ trách chính sách trừng phạt của Bộ Ngoại giao Mỹ, nhận định rằng lựa chọn dễ dàng nhất lúc này với chính quyền ông Trump là cho phép Iran bắt đầu rút và sử dụng các khoản tiền đang bị đóng băng vào mục đích nhân đạo.
Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf tại Tehran ngày 16/4. Ảnh: Reuters
"Cách nhanh nhất Mỹ có thể làm là âm thầm gỡ bỏ trừng phạt đối với các khoản tiền của Iran đang được giữ tại Qatar, Oman và Iraq, bởi đó là một lượng tiền tương đối nhỏ, riêng lẻ và dễ kiểm soát hơn", ông Nephew nói.
Nhà Trắng có thể lập luận rằng họ không trực tiếp giao tiền cho Iran, đồng thời nhấn mạnh rằng chính quyền ông Biden mới chính là bên ban đầu cho phép Tehran tiếp cận số tiền đó.
Tuy nhiên, Mỹ sẽ phải đưa ra những lời đảm bảo với các ngân hàng liên quan rằng họ sẽ không phải đối mặt với các lệnh trừng phạt pháp lý và Tehran có khả năng sẽ phản đối việc tiếp cận hạn chế này.
Theo ông Nephew, một lựa chọn khác cho chính quyền Trump là cấp các lệnh miễn trừ trừng phạt đối với lượng dầu mà Iran bán cho Trung Quốc. Bước đi này có thể giúp giải phóng các khoản tiền đang bị đóng băng tại Trung Quốc, đồng thời cho phép Tehran xuất khẩu dầu thô trở lại một cách hợp pháp. Điều đó vừa giúp Iran gia tăng lợi nhuận xuất khẩu, vừa đảm bảo duy trì nguồn cung cho thị trường dầu mỏ toàn cầu.
Truyền thông Iran đưa tin Tehran cũng đang thúc đẩy một lệnh miễn trừ về dầu mỏ. Tuy nhiên, đây sẽ được xem là sự nhượng bộ quá rõ ràng từ phía chính quyền ông Trump, theo Norman.
"Hai bên sẽ bắt đầu nói chuyện nếu Iran cư xử đúng mực", ông Trump nói trong cuộc phỏng vấn với NBC News.
Thanh Tâm (Theo WSJ, CNN, NBC News)
