Theo các chuyên gia, nếu chỉ nhìn ly hôn như thất bại của 2 cá nhân thì chưa đủ. Đằng sau mỗi cuộc chia tay là những biến đổi của xã hội hiện đại, những tổn thương tâm lý kéo dài và cả những hệ lụy đối với thế hệ sau.
Ly hôn không chỉ bắt đầu từ hai con người
Theo PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife), cách lý giải ly hôn chỉ từ góc độ tính cách hay mâu thuẫn của 2 vợ chồng là chưa phản ánh đầy đủ bản chất vấn đề.
PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife)
ẢNH: PHAN DIỆP
Ông Lộc dẫn thực tế tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nơi mỗi năm ghi nhận hàng nghìn cặp vợ chồng ly hôn, ly thân. Nếu chỉ xuất hiện vài trường hợp, có thể quy về nguyên nhân cá nhân. Nhưng khi con số tăng đều qua từng năm, cần nhìn sâu hơn vào cách xã hội đang vận hành.
Theo Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội, áp lực mưu sinh, di cư lao động, làm việc theo ca, tăng giờ làm... khiến các thành viên trong gia đình ngày càng ít thời gian dành cho nhau. Nhiều cặp vợ chồng từ nông thôn lên thành phố làm việc trong các khu công nghiệp, sáng đi tối về, thậm chí lệch ca, hiếm khi có thời gian trò chuyện hay vun đắp tình cảm.
"Hôn nhân là một tiến trình cùng nhau kiến tạo một gia đình mới. Nhưng khi cấu trúc xã hội vận hành theo hướng khiến con người ngày càng ít cơ hội tương tác, thấu hiểu thì việc duy trì hôn nhân cũng trở nên khó khăn hơn", ông Lộc phân tích.
Dưới góc nhìn tâm lý học, thạc sĩ Võ Minh Thành, giảng viên Trường đại học Sư phạm TP.HCM, cũng cho rằng phía sau một tờ đơn ly hôn thường là nhiều năm tích tụ những tổn thương mà các bên không còn khả năng hóa giải.
"Có người cảm thấy mình bị kiểm soát trong chính gia đình. Có người cho rằng những hy sinh suốt nhiều năm chưa bao giờ được ghi nhận. Có người không chấp nhận việc người cũ sống tốt hơn sau ly hôn nên quay lại tranh chấp quyền nuôi con. Những hành vi tưởng chừng rất khó hiểu ấy thực chất đều xuất phát từ những nhu cầu cảm xúc và tổn thương chưa được nhận diện đúng cách", ông Thành nói.
Theo các chuyên gia, nhiều vụ kiện sau ly hôn thực chất không còn đơn thuần là tranh chấp tài sản hay quyền nuôi con mà là cuộc giằng co giữa lòng tự trọng bị tổn thương, cảm giác bị phản bội, nỗi sợ bị thay thế hoặc nhu cầu chứng minh bản thân không phải là người thất bại.
Đứa trẻ không nên là người gánh hậu quả
Các chuyên gia đều cho rằng điều đáng lo ngại nhất không phải là việc cha mẹ ly hôn, mà là cách người lớn ứng xử sau khi cuộc hôn nhân kết thúc.
Điều đáng lo ngại nhất không phải là việc cha mẹ ly hôn, mà là cách người lớn ứng xử sau khi cuộc hôn nhân kết thúc
ẢNH MINH HỌA: DƯƠNG TRANG
Theo thạc sĩ Võ Minh Thành, không ít đứa trẻ bị đặt vào vị trí phải lựa chọn giữa cha và mẹ, bị nghe một bên nói xấu bên còn lại, bị cấm gặp cha hoặc mẹ, thậm chí trở thành "người đưa tin" hay công cụ gây áp lực sau ly hôn.
Những tình huống ấy khiến trẻ rơi vào xung đột trung thành. Trẻ yêu cả cha lẫn mẹ nhưng lại nghĩ mình buộc phải chọn một người. Nhiều trẻ còn tự trách bản thân "có phải vì con không ngoan nên ba mẹ mới chia tay?".
Nếu không được giải thích và hỗ trợ phù hợp, trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện như buồn bã, lo âu, học tập sa sút, thu mình hoặc chống đối.
Tuy nhiên, theo ông Thành, không phải mọi đứa trẻ có cha mẹ ly hôn đều mang sang chấn lâu dài. Điều quyết định là cách cha mẹ đối xử với nhau sau ly hôn.
"Cha mẹ có thể không còn là vợ chồng nhưng vẫn có thể là những người cha, người mẹ tử tế. Điều trẻ cần không phải lúc nào cũng là cha mẹ sống chung một nhà, mà là cảm giác mình vẫn được yêu thương, được bảo vệ và không bị bỏ lại", ông nhấn mạnh.
Quan điểm này cũng gặp nhau với góc nhìn xã hội học của PGS-TS Nguyễn Đức Lộc. Theo ông, ly hôn không chỉ tác động đến mối quan hệ giữa 2 vợ chồng mà còn để lại những hệ lụy lâu dài đối với con cái và cả xã hội.
Những đứa trẻ lớn lên trong gia đình đổ vỡ có thể phải mang theo những tổn thương tâm lý kéo dài. Xa hơn nữa, tỷ lệ ly hôn gia tăng còn liên quan đến những vấn đề lớn như tỷ suất sinh, cấu trúc dân số và sự phát triển bền vững của xã hội.
Ông Lộc dẫn ví dụ nhiều quốc gia, trong đó có Hàn Quốc, đã phải cảnh báo về nguy cơ suy giảm dân số nếu không có những chính sách đủ mạnh để hỗ trợ gia đình và khuyến khích sinh con.
Giữ một cuộc hôn nhân hay giữ những giá trị của gia đình?
Theo thạc sĩ Võ Minh Thành, không phải mọi cuộc hôn nhân đều cần được níu kéo bằng mọi giá. Nếu một đứa trẻ lớn lên trong môi trường đầy cãi vã, bạo lực, xúc phạm hay kiểm soát, việc cha mẹ tiếp tục sống chung chưa chắc đã mang lại điều tốt đẹp. Trẻ không học về tình yêu qua những lời dạy, mà học từ cách cha mẹ đối xử với nhau mỗi ngày.
"Một cuộc chia tay văn minh đôi khi lành mạnh hơn một cuộc hôn nhân chỉ còn hình thức", ông nói và cho rằng điều quan trọng sau ly hôn là cha mẹ cần hợp tác trong việc nuôi dạy con, thống nhất những nguyên tắc cơ bản về học tập, sức khỏe, sinh hoạt và tuyệt đối không biến con thành công cụ để trả đũa nhau.
Thạc sĩ Võ Minh Thành, giảng viên Trường đại học Sư phạm TP.HCM
ẢNH: NHÂN VẬT CUNG CẤP
Trong các vụ tranh chấp quyền nuôi con, theo thạc sĩ Võ Minh Thành, câu hỏi quan trọng nhất không phải là "ai giành được đứa trẻ", mà phải là "điều gì tốt nhất cho sự phát triển của đứa trẻ". Quyền nuôi con không phải phần thưởng dành cho người thắng hay hình phạt dành cho người thua.
Ở góc độ rộng hơn, PGS-TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng nếu chỉ tập trung giải quyết từng trường hợp ly hôn riêng lẻ thì sẽ rất khó tạo ra thay đổi.
Theo ông Lộc, xã hội cần chuyển từ tư duy phát triển chỉ đặt trọng tâm vào tăng trưởng kinh tế sang triết lý phát triển hài hòa và thịnh vượng chung. Các địa phương cần tạo công ăn việc làm tại chỗ để người dân không buộc phải di cư vì sinh kế. Cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng đời sống gia đình, sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống cũng như các mối quan hệ cộng đồng.
"Khi duy trì được các tương quan xã hội, duy trì được sự gắn kết của gia đình và cộng đồng thì những yếu tố dẫn đến ly hôn, ly thân cũng sẽ giảm đi. Nếu chỉ xem đó là lỗi của từng cá nhân hay từng gia đình thì rất khó giải quyết, bởi vấn đề đã len lỏi vào chính sách xã hội đang vận hành", ông nhận định.
Có lẽ sau tất cả những câu chuyện ly hôn với đủ mọi lý do, điều đáng suy ngẫm nhất không nằm ở việc ai đúng, ai sai hay ai thắng, ai thua.
Điều quan trọng hơn là làm thế nào để mỗi gia đình có thêm điều kiện gìn giữ sự kết nối, và nếu buộc phải chia tay, thì người lớn vẫn đủ bình tĩnh, trách nhiệm để không biến con trẻ thành người phải gánh chịu những tổn thương kéo dài nhất.
