Thời tiết tại Pháp liên tục nóng lên trong mùa hè năm 2003, khiến cơn ác mộng chết chóc ập xuống vào tháng 8 năm đó.
Cơ quan Y tế Công cộng Pháp ngày 28/6 cho biết nước này đã ghi nhận thêm 1.000 ca tử vong so với các tháng trước kể từ đỉnh điểm của đợt nắng nóng hôm 24/6. Số ca tử vong tại nhà cũng tăng vọt 40% trong thời gian này.
Cơ quan khí tượng Pháp Meteo-France cảnh báo tình hình hiện nay tương tự đợt sóng nhiệt kéo dài 16 ngày hồi tháng 8/2003, khiến khoảng 80.000 người tử vong trên khắp châu Âu, trong đó Pháp là nước ghi nhận tổn thất nặng nề nhất với khoảng 15.000 người thiệt mạng.
Vào những ngày đầu tháng 8/2003, nhiệt độ tối đa vẫn ở mức bình thường, vào khoảng 25 độ C. Nhưng đến ngày 5/8, nhiệt độ đã tăng vọt lên 37 độ C và duy trì trong khoảng 36-37 độ C suốt một tuần sau đó.
Chính thời gian kéo dài và phạm vi ảnh hưởng rộng lớn đã khiến đợt nắng nóng này trở nên bất thường. Một hình thái thời tiết gọi là "khối khí chặn" làm cho không khí nóng và khô từ sa mạc Sahara ở châu Phi bị giữ lại phía trên nước Pháp suốt hai tuần, bất kể ngày đêm.
Trong thời gian đó, nhiệt độ ban đêm tại Paris hầu như không giảm xuống dưới 23 độ C trong suốt tuần thứ hai của tháng 8. Thực tế trên đã dẫn đến hậu quả chết người do phần lớn nước Pháp lúc bấy giờ chưa chuẩn bị sẵn sàng.
Mối nguy bị đánh giá thấp
Năm 2003, nắng nóng không được xem là một yếu tố có thể gây tử vong ở châu Âu. Trong ký ức của nhiều người Pháp, họ từng trải qua hai đợt nắng nóng vào năm 1976 và 1983, nhưng chúng chỉ được coi là những hiện tượng thời tiết bất thường hoặc chỉ diễn ra ở miền nam đất nước.
Giáo sư Richard C Keller, nhà sử học y tế công cộng, nhớ lại khi nhiệt độ dần tăng lên vào đầu tháng 6/2003, trang nhất các tờ báo tại Pháp lúc bấy giờ ngập tràn hình ảnh du khách kéo tới các đài phun nước để giải nhiệt.
"Hầu như ai cũng nghĩ rằng đợt nắng nóng đó chỉ gây ra chút phiền toái", ông nói.
Vài ngày sau khi đợt nắng nóng tháng 8 bắt đầu, những cảnh báo đầu tiên về mức độ nghiêm trọng của nó mới xuất hiện với lưu ý từ Meteo-France rằng người già, người bệnh và trẻ nhỏ có nguy cơ gặp nguy hiểm.
Các y bác sĩ ở tuyến đầu đã có thể nhìn thấy rõ mối nguy hiểm khi ngày càng nhiều bệnh viện rơi vào tình trạng quá tải vì bệnh nhân bị mất nước và có các dấu hiệu điển hình khác của tình trạng sốc nhiệt.
Khoa cấp cứu tại bệnh viện Saint-Antoine ở thủ đô Paris, Pháp, quá tải trong đợt nắng nóng hồi tháng 8/2003. Ảnh: AFP
"Vấn đề cực kỳ nghiêm trọng, chúng tôi đang tiếp nhận những bệnh nhân cận kề cái chết", Patrick Pelloux, bác sĩ tại bệnh viện Saint-Antoine ở Paris, người đứng đầu công đoàn bác sĩ cấp cứu Pháp, lộ rõ vẻ bất lực khi phát biểu trên kênh truyền hình France 3 thời điểm đó.
Bác sĩ Pelloux cho hay các phòng cấp cứu quá tải và những người dễ tổn thương nhất "liên tiếp gục ngã", điều mà ông chưa từng thấy trong sự nghiệp. "Tổng cục Y tế và giới chức đang không ý thức được mức độ nghiêm trọng của vấn đề", ông nói.
Phe đối lập do ông Francois Hollande dẫn đầu chỉ trích chính phủ "thụ động và thờ ơ" với những gì đang diễn ra.
Nhưng chính phủ Pháp khi ấy lại không chịu thừa nhận rằng nắng nóng đang cướp đi sinh mạng người dân. Sau khi bác sĩ Pelloux phát đi cảnh báo, bộ trưởng y tế Jean-Francois Mattei lúc bấy giờ cũng lên truyền hình trả lời phỏng vấn, khẳng định tình hình vẫn trong tầm kiểm soát.
"Đến thời điểm đó, các thi thể đã chồng chất trong những nhà xác dã chiến tại các thành phố lớn như Paris hay Lyon", giáo sư Keller kể. Đến ngày 10/8/2003, một ngày trước cuộc phỏng vấn của bộ trưởng Mattei, ít nhất 6.500 người đã thiệt mạng vì nắng nóng.
Nhà xác quá tải
Chính phủ sau đó lệnh cho các bệnh viện chuyển sang tình trạng khẩn cấp, song mọi chuyện đã quá muộn. Phần lớn số ca tử vong đều rơi vào hai tuần đầu của tháng 8.
Khi nắng nóng dịu đi, lực lượng ứng phó khẩn cấp và dịch vụ mai táng lại phải chật vật thu gom, chôn cất các thi thể. Tại Paris, thành phố đã không còn chỗ chứa xác. Nhiều thi thể phải mãi sau này mới được phát hiện.
Những ai có điều kiện đều đã tới những nơi mát mẻ hơn để trốn nóng. Khi trở lại thành phố, họ chứng kiến cảnh tượng hãi hùng. Các tòa chung cư sực mùi tử khí, trần nhà loang lổ vết dịch thi thể chảy xuống từ phòng tầng trên, nơi hàng xóm đã qua đời suốt nhiều tuần mà không ai hay biết.
Một nhà kho thuộc chợ đầu mối thực phẩm Rungis của Pháp được chuyển đổi thành nhà xác khẩn cấp để lưu giữ thi thể những người thiệt mạng vì nắng nóng hồi năm 2003. Ảnh: AFP
Chính phủ Pháp sau đó xác nhận tổng cộng 14.802 người đã tử vong do đợt nắng nóng kéo dài hơn hai tuần hồi tháng 8/2003 gây ra. Nếu tính cả mùa hè năm đó, số người thiệt mạng ước tính lên tới khoảng 19.000 người.
"Thực tế đã có ba đợt nắng nóng gay gắt vào mùa hè năm 2003, một đợt vào tháng 6, một đợt vào tháng 7, và rồi đợt khủng khiếp nhất xảy ra vào tháng 8", giáo sư Keller, người từng ở Pháp trong nửa đầu mùa hè năm 2003 và sau này viết một cuốn sách về những hậu quả thảm khốc của nó, cho biết.
Các con số thống kê đã vẽ nên một bức tranh u ám. Khoảng 82% nạn nhân thiệt mạng là người già từ 75 tuổi trở lên. Phần lớn số ca tử vong xảy ra ở các thành phố lớn, nhất là Paris, nơi tỷ lệ người chết tăng tới 141% so với trung bình các mùa hè khác. 92% số nạn nhân thiệt mạng tại nhà ở thủ đô là những người sống một mình.
Bi kịch này khiến cả nước Pháp phải tự vấn lương tâm. "Làm sao một quốc gia tự nhận là nơi khởi nguồn của khái niệm nhân quyền và phẩm giá con người lại rơi vào hoàn cảnh để người dân phải chết trong đau khổ, hoàn toàn cô độc và bị bỏ rơi như vậy?", Keller cho hay.
Nỗ lực sửa sai
Quốc hội Pháp đã tổ chức một cuộc điều tra để trả lời cho câu hỏi trên và kết luận được công bố vào tháng 2/2004.
Báo cáo điều tra chỉ ra hàng loạt sai sót, như các nhà hoạch định chính sách đi nghỉ mát trong tháng 8 và vắng mặt vào thời điểm cần thiết nhất, bệnh viện và viện dưỡng lão thiếu nhân lực, không có hệ thống giám sát hay bất kỳ kế hoạch khẩn cấp nào cho đợt nắng nóng, việc chia sẻ thông tin kém hiệu quả và nhìn chung là khả năng đánh giá vấn đề yếu kém.
Mùa hè năm 2004, Pháp đã triển khai kế hoạch ứng phó nắng nóng quốc gia đầu tiên.
Họ triển khai một cơ chế cảnh báo tự động, đặt các tỉnh của Pháp trong trạng thái cảnh giác cao từ tháng 6 đến tháng 9. Trong suốt thời gian này, các chuyên gia khí tượng và y tế sẽ đánh giá nguy cơ hàng ngày để kịp thời tham mưu cho chính quyền địa phương phát đi những mức độ cảnh báo, từ nắng nóng oi bức (báo động vàng), sóng nhiệt (báo động cam) đến nắng nóng đặc biệt gay gắt (báo động đỏ).
Mỗi mức độ báo động đều gắn liền với một kế hoạch hành động cụ thể, quy định rõ những biện pháp mà chính quyền và các lực lượng ứng phó khẩn cấp cần triển khai.
Nhân viên nghĩa trang đi qua những ngôi mộ mới đào ở Pantin, gần Paris, hồi tháng 8/2003. Ảnh: Reuters
Trạng thái khủng hoảng sẽ được kích hoạt ngay khi có báo động cam. Ví dụ tại Paris, thành phố sẽ bắt đầu mở cửa các điểm làm mát công cộng, như trụ sở chính quyền, cho người dân tới tránh nóng, đồng thời tăng cường kiểm tra, hỗ trợ những người vô gia cư trên đường phố. Khi báo động đỏ được ban bố, chính phủ sẽ trực tiếp vào cuộc.
Kể từ năm 2004, các viện dưỡng lão và trung tâm chăm sóc bắt buộc phải bố trí ít nhất một phòng sinh hoạt chung có điều hòa để người cao tuổi tránh nóng. Những cơ sở này cũng phải có sẵn phương án ứng phó khẩn cấp với nắng nóng, trong đó có cả kế hoạch huy động thêm nhân lực khi cần thiết.
Trong khi đó, chính quyền địa phương khuyến khích người trên 65 tuổi và người khuyết tật sống tại nhà đăng ký nhận cuộc gọi hỏi thăm mỗi khi có báo động cam hoặc đỏ. Nếu họ có dấu hiệu bất ổn, tổng đài viên sẽ kết nối ngay với bác sĩ hoặc cử người đến tận nhà hỗ trợ.
Từ khi triển khai hệ thống cảnh báo đến trước năm nay, Pháp chưa trải qua mùa hè nào chết chóc như năm 2003. Tuy nhiên, năm 2022 đã suýt chạm ngưỡng đó khi Pháp hứng chịu mùa hè nóng thứ hai trong lịch sử đất nước.
Số ca tử vong do nắng nóng năm đó ước tính khoảng 4.800 người. Con số này cho thấy Pháp đã phản ứng hiệu quả hơn trong nỗ lực ngăn chặn thiệt hại về nhân mạng do sóng nhiệt gây ra.
Dù vậy, giới chuyên gia trong nước lưu ý mọi dấu hiệu đều cho thấy họ vẫn phải tiếp tục cải thiện hơn nữa. Kể từ khi Pháp ban hành kế hoạch ứng phó nắng nóng đầu tiên, các đợt nắng nóng gay gắt không còn là hiện tượng hy hữu. Trong giai đoạn 2004-2018, Pháp chưa từng phải phát báo động đỏ do nắng nóng, nhưng kể từ năm 2019 đến nay, mức cảnh báo tối đa này đã được ban bố tới 7 lần.
"Chúng ta chắc chắn đã chuẩn bị tốt hơn và người dân cũng ý thức hơn rất nhiều", Guillaume Boulanger, chuyên gia tại Cơ quan Y tế Công cộng Pháp, nhận xét.
"Nhưng khó khăn lớn nhất hiện nay là tình trạng biến đổi khí hậu đang diễn ra rất nhanh và rõ rệt, kéo theo nhiệt độ tăng cao cùng các đợt nắng nóng gay gắt xuất hiện thường xuyên hơn với diện rộng hơn trên khắp cả nước", ông cảnh báo.
Vũ Hoàng (Theo AFP, AP, Reuters)
