Trong thời đại máy móc có thể tạo ra câu trả lời tức thì, năng lực đọc chậm và tư duy phản biện chính là lợi thế của con người.
Không còn phải tốn hàng giờ để đọc, chỉ cần vài giây, một chatbot có thể đọc hàng trăm trang sách và tóm tắt, giải thích theo yêu cầu thay cho con người. Gần bốn năm sau bản demo công khai đầu tiên của chatbot ChatGPT ra mắt (11/2022), trí tuệ nhân tạo đã thay đổi đáng kể kỹ năng đọc và cách nhìn nhận vấn đề xã hội của con người.
Theo báo cáo vào tháng 2 của Pew Research Center về cách thiếu niên Mỹ nhìn nhận về AI, một nửa của 1.458 trẻ vị thành niên và phụ huynh sử dụng chatbot để học tập và làm việc. Trong đó, 57% thiếu niên dùng AI để tìm kiếm thông tin và 42% để tóm tắt sách, báo hay video. Con số này cho thấy trên thị trường Mỹ, thói quen dùng AI đã trở nên vô cùng phổ biến, khiến cho kỹ năng và thói quen đọc, cũng như tư duy phản biện của người dùng thay đổi sau khi ChatGPT ra đời.
Giao diện của ChatGPT thể hiện những gì chatbot có thể làm được. Ảnh: Unsplash
Con người ngày càng ít kiên nhẫn để nghiền ngẫm một văn bản. Lý do không nằm ở việc thiếu thông tin, mà ngược lại, họ đang sống giữa quá nhiều thông tin. "Người ta sẽ sợ phải trở nên sáng tạo hoặc sẽ thấy sự sáng tạo đó không cần thiết nữa. AI khiến con người lười đi và chiếm lấy các công việc của chúng ta", một thiếu niên phát biểu khi được hỏi về tác động tiêu cực của AI, theo Pew Research Center.
Theo Forbes, việc đọc ngày nay đã được kỹ thuật hóa nhiều hơn: Khán giả khi nghe podcast có xu hướng đẩy nhanh tốc độ x2, lướt bài báo để lấy ý gạch đầu dòng, hoặc dùng ChatGPT tóm tắt sách để có cảm giác mình đã đọc. Sự tiện lợi này giúp tiết kiệm thời gian, nhưng cũng khiến quá trình đọc bị biến thành thao tác thu thập kết luận.
Nếu trí tuệ nhân tạo "đọc" và cho ra kết quả hay câu trả lời thỏa đáng với nhu cầu người dùng, thì quá trình con người đọc sẽ mang lại ngữ cảnh, trải nghiệm và các góc nhìn sâu sắc của văn bản. AI chỉ đơn thuần tạo lặp lại ngôn ngữ mà không hiểu ý nghĩa thật sự đằng sau lớp chữ. Sự khác biệt này dẫn đến kết quả tách biệt cho quá trình hiểu, học hỏi và đánh giá vấn đề của bộ não con người.
AI không thể thay thế tư duy phản biện
Tư duy phản biện bắt đầu với khả năng nắm bắt nhiều quan điểm, chịu đựng được sự mơ hồ và đặt câu hỏi tốt hơn. Đây không phải những kỹ năng có thể hình thành qua vài gạch đầu dòng. Chúng được rèn giũa chậm rãi qua quá trình đọc, khi độc giả phải vật lộn với những ý tưởng phức tạp, tự kết nối dữ kiện và tự nghi ngờ cách hiểu ban đầu của mình.
Vào tháng 12/2025, MIT Media Lab công bố kết quả của một nghiên cứu về cách sóng não của người hoạt động khi viết luận đã làm rõ rủi ro này. Nhóm nghiên cứu chia 54 người từ năm trường đại học tại Boston (Mỹ) thành ba nhóm: Viết luận bằng ChatGPT, dùng Google Search và không dùng công cụ hỗ trợ.
Nghiên cứu này chưa qua phản biện học thuật và có quy mô mẫu nhỏ, nhưng kết quả lại gây chú ý. Nhóm dùng ChatGPT có mức độ tham gia của não thấp nhất và "thể hiện kém hơn" ở các chỉ số thần kinh, ngôn ngữ và hành vi. Đồng thời, hai giáo viên chấm bài nhận xét nhiều bài viết của nhóm này giống nhau, thiếu tư duy phản biện, thiếu suy nghĩ riêng và phần lớn "vô hồn".
Dù vậy, vấn đề không phải là hạn chế AI khỏi việc đọc. Câu hỏi quan trọng hơn là nó được dùng trước hay sau khi con người đã suy ngẫm về nội dung. AI có thể làm xói mòn tư duy phản biện, nhưng điều đó cũng không xảy ra. Nếu dùng đúng cách, trí tuệ nhân tạo có thể giúp người đọc so sánh nhiều góc nhìn, kiểm tra giả định, đặt câu hỏi phản biện hoặc đóng vai người đối thoại để thử độ chắc của lập luận.
Trong thực tế, AI nên là công cụ hỗ trợ đọc, chứ không nên làm thay công việc đọc. Với một văn bản khó, người dùng có thể yêu cầu AI giải thích thuật ngữ, lập danh sách nhân vật, gợi ý bối cảnh lịch sử hoặc nêu các quan điểm trái chiều. Nhưng sau đó, người đọc vẫn cần quay lại văn bản gốc, kiểm chứng nguồn và tự trả lời: Tác giả đang lập luận điều gì, bằng chứng nào đáng tin, điều gì bị bỏ sót và họ có đồng ý hay không.
Đọc, vì thế, không phải thói quen lỗi thời trong kỷ nguyên AI. Nó là quá trình rèn khả năng chú ý, kiên nhẫn và phán đoán độc lập. Trí tuệ nhân tạo có thể tóm tắt, gợi ý, giải thích và tranh luận. Nhưng nó không thể thay con người trải qua sự bối rối khi gặp một ý tưởng khó, sự đồng cảm khi bước vào một câu chuyện hay trách nhiệm khi tự đưa ra kết luận.
Thảo Uyên (theo Forbes, Pew Research Center, MIT Media Lab)
