Bố tôi từng nhập viện vì viêm phổi hít do sặc thức ăn. Người cao tuổi có cần ăn đồ mềm, lỏng để tránh sặc? (Kiểu Anh, 43 tuổi, Hà Nội)
Trả lời:
Viêm phổi hít thường xảy ra khi chất hít vào mang theo lượng vi khuẩn đáng kể từ khoang miệng hoặc dạ dày, kết hợp với yếu tố như vệ sinh răng miệng kém, suy giảm miễn dịch, tuổi cao hoặc bệnh nền nặng. Ở người cao tuổi hoặc mắc bệnh phổi mạn tính, viêm phổi hít dễ diễn tiến nặng, gây suy hô hấp, phải nhập viện điều trị.
Nhiều người cho rằng để giảm nguy cơ viêm phổi hít, người cao tuổi nên ăn thức ăn lỏng như cháo, súp hay bún, miến nước vì dễ nuốt. Tuy nhiên, điều này không hoàn toàn đúng, nhất là với người bị rối loạn nuốt - tình trạng nuốt khó, dễ sặc khi ăn hoặc uống. Với những người này, chất lỏng loãng di chuyển nhanh từ miệng xuống họng nên khó kiểm soát, dễ lọt vào đường thở và gây sặc.
Khi bị sặc, người bệnh thường ho sau ăn hoặc uống, có thể kèm sốt, khó thở, đau ngực, mệt mỏi. Tuy nhiên, ở một số người sau đột quỵ, mắc Parkinson hoặc sa sút trí tuệ, thức ăn hoặc nước uống lọt vào đường thở nhưng không gây ho hay biểu hiện rõ. Do đó, gia đình khó phát hiện và làm tăng nguy cơ viêm phổi hít.
Mặt khác, thói quen chỉ ăn cháo, súp trong thời gian dài có thể làm bữa ăn kém ngon miệng, thiếu dinh dưỡng.
Dùng thực phẩm dạng lỏng có thể gây sặc ở người có rối loạn phản xạ nuốt, dẫn tới viêm phổi hít. Ảnh: Khuê Lâm
Nếu bố bạn vẫn nhai và nuốt bình thường nên duy trì chế độ ăn đa dạng, phù hợp với sức khỏe và khả năng nhai. Nhiều người được khuyến cáo sử dụng thức ăn, đồ uống có độ đặc phù hợp để thức ăn di chuyển chậm hơn, tạo điều kiện cho phản xạ nuốt diễn ra an toàn, giảm nguy cơ hít sặc.
Người cao tuổi thường xuyên ho hoặc sặc khi ăn uống có thể do rối loạn phản xạ nuốt. Rối loạn này phổ biến ở người cao tuổi, từng đột quỵ, mắc bệnh Parkinson, sa sút trí tuệ, bệnh lý thần kinh - cơ hoặc suy yếu do tuổi già, sức cơ hô hấp yếu hoặc từng phải đặt ống nội khí quản trong thời gian dài. Khi chức năng nuốt bị ảnh hưởng, thức ăn, nước uống hoặc nước bọt có thể đi nhầm vào khí quản, phổi thay vì thực quản.
Biểu hiện phổ biến của rối loạn nhai nuốt là sặc khi ăn uống, nuốt nhiều lần mới hết một ngụm thức ăn, cảm giác nghẹn, giọng nói thay đổi, sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc bị viêm phổi tái diễn. Người bệnh cần khám để đánh giá chức năng nuốt, xác định nguyên nhân, xây dựng chế độ ăn phù hợp.
Người bệnh có thể được đánh giá chức năng nuốt tại các chuyên khoa như Tai Mũi Họng, Dinh dưỡng hoặc Phục hồi chức năng. Dựa trên kết quả đánh giá, bác sĩ hướng dẫn điều chỉnh độ đặc của thức ăn, tốc độ ăn và tập phục hồi chức năng nuốt khi cần.
Để hạn chế viêm phổi hít, người cao tuổi nên ngồi thẳng khi ăn, ăn từng miếng nhỏ, nhai kỹ, tránh nói chuyện trong lúc dùng bữa hoặc nằm ngay sau bữa ăn, duy trì vệ sinh răng miệng tốt. Nếu xuất hiện ho kéo dài sau ăn, sặc nhiều lần, sốt hoặc khó thở, người bệnh cần đến cơ sở y tế để khám.
TS.BS Nguyễn Quang Đợi
Khoa Hô hấp, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh Hà Nội
Độc giả gửi câu hỏi về bệnh hô hấp tại đây để bác sĩ giải đáp
