Arab Saudi tưởng đã đạt thỏa thuận hạt nhân lịch sử với Mỹ, nhưng tuyên bố bất ngờ của ông Trump khiến Riyadh đối mặt nguy cơ mọi tính toán đổ vỡ.
Ngày 22/7, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và người đồng cấp Abdulaziz bin Salman ký thỏa thuận đối tác hạt nhân dân sự Mỹ - Arab Saudi.
Thỏa thuận kéo dài nhiều thập kỷ và trị giá hàng tỷ USD này cho phép các công ty Mỹ phát triển và vận hành những nhà máy điện hạt nhân thương mại trên lãnh thổ Arab Saudi, bao gồm cả cơ sở làm giàu uranium.
Riyadh đã theo đuổi thỏa thuận này gần 20 năm. Các tổng thống Mỹ từ thời ông Barack Obama đến nay đều có lập trường cởi mở với thỏa thuận này, nhưng luôn đi kèm hai điều kiện. Một là mọi thỏa thuận phải bao gồm các biện pháp ngăn Arab Saudi theo đuổi vũ khí hạt nhân. Hai là Arab Saudi phải bình thường hóa quan hệ với Israel, đồng minh thân cận của Mỹ ở Trung Đông.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman tại Cung điện Hoàng gia ở thủ đô Riyadh ngày 13/5/2025. Ảnh: AP
Sau khi ông Donald Trump tái đắc cử tổng thống năm 2024, các lãnh đạo Arab Saudi tin chắc rằng thời cơ của họ đã đến. Quốc gia này đã đầu tư rất lớn vào xây dựng quan hệ với ông Trump.
Riyadh đã có các hợp đồng nhượng quyền thương hiệu với Trump Organization trị giá ước tính hàng tỷ USD, cùng cam kết tài chính khổng lồ cho quỹ đầu tư tư nhân do Jared Kushner, con rể của ông Trump, thành lập.
Tuần này, các khoản đầu tư đó tưởng chừng đã đem lại kết quả.
Các chi tiết của thỏa thuận được công bố vẫn còn khá ít. Tuy nhiên, theo Washington Post, thỏa thuận này cho phép Arab Saudi làm giàu uranium, qua đó mở ra khả năng nước này có thể phát triển vũ khí hạt nhân trong tương lai. Thỏa thuận cũng được cho là đã loại bỏ điều kiện tiên quyết yêu cầu Arab Saudi phải công nhận Israel.
"Về cơ bản, Arab Saudi đã đạt được gần như mọi điều họ mong muốn mà không phải đánh đổi gì. Thế nhưng, ngay sau khi thỏa thuận được ký kết, vấn đề đã nảy sinh", David Frum, nhà phân tích của The Atlantic, nhận xét.
Tổng thống Trump hôm 23/7 bất ngờ tuyên bố trên mạng xã hội rằng thỏa thuận thực chất không cho phép Riyadh làm giàu uranium, đồng thời nhấn mạnh rằng thỏa thuận này hoàn toàn phụ thuộc vào việc Arab Saudi tham gia Hiệp định Abraham, đồng nghĩa là bình thường hóa quan hệ với Israel.
Phát biểu của ông Trump ngay lập tức làm dấy lên làn sóng hoang mang về mục đích thực sự của ông.
CNN đặt câu hỏi liệu ông Trump có đang tìm cách phá bỏ thỏa thuận vừa được ký sau khi nhiều nghị sĩ Cộng hòa chỉ trích nó trên Fox News và các kênh truyền thông khác hay không? Hay đây chỉ là một phát ngôn bốc đồng quen thuộc của ông, không dẫn đến bất kỳ hệ quả thực tế nào?
"Hiện chưa ai có thể khẳng định điều gì", Frum cho hay.
Ông Trump được cho là đã không tham vấn giới lãnh đạo Arab Saudi khi bổ sung thêm điều kiện mới vào thỏa thuận mà hai bên trước đó còn ca ngợi.
Điều này cũng khiến số phận của thỏa thuận tại quốc hội Mỹ trở nên khó đoán. Quốc hội có quyền ngăn chặn thỏa thuận, nhưng để làm được điều đó, cả Hạ viện và Thượng viện đều phải đạt được đa số áp đảo (2/3 số phiếu) để vượt quyền phủ quyết của Tổng thống. Tất nhiên, điều này còn phụ thuộc vào việc liệu chính ông Trump có thực sự muốn thỏa thuận được thông qua hay không, theo Frum.
Sự "quay xe" của ông Trump diễn ra vào thời điểm đặc biệt bất lợi đối với Riyadh. Nước này vốn đã rơi vào thế bị cô lập và dễ tổn thương sau khi chiến dịch của ông Trump nhằm vào Iran chưa đạt được mục tiêu. Điều đó khiến Iran thêm tự tin và củng cố quyền kiểm soát đối với eo biển Hormuz, tuyến hàng hải quan trọng kết nối dầu mỏ của Arab Saudi với thị trường thế giới.
Vị trí Arab Saudi và eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian
Arab Saudi đang rất cần một lá chắn an ninh, theo Frum. Tuy nhiên, đồng minh của họ là Mỹ lại đang bộc lộ hình ảnh thiếu nhất quán và không còn đủ sức răn đe. Trong bối cảnh đó, Riyadh có thể sẽ coi việc sở hữu năng lực hạt nhân của riêng mình là điều kiện cần thiết để bảo đảm sự tồn tại trong một Trung Đông thời kỳ "hậu Mỹ".
Nhiều người Mỹ ủng hộ thỏa thuận hạt nhân với Arab Saudi từ lâu cảnh báo rằng nếu Washington không hợp tác, Riyadh có thể sẽ tìm đến Moskva hoặc Bắc Kinh để theo đuổi công nghệ hạt nhân và thắt chặt quan hệ quân sự.
Tuy nhiên, Frum chỉ ra những nỗ lực trước đây của Arab Saudi nhằm tìm kiếm các bảo đảm an ninh thay thế đều không mang lại kết quả như mong đợi.
Năm 2023, Riyadh ký thỏa thuận hòa giải với Iran do Trung Quốc làm trung gian. Thế nhưng, việc Bắc Kinh duy trì quan hệ hữu hảo với Tehran không giúp bảo vệ Riyadh trước các cuộc tấn công bằng tên lửa của Iran trong những tháng gần đây.
Thái tử Mohammed bin Salman trong cuộc họp tại Jeddah, Arab Saudi hồi tháng 2. Ảnh: Reuters
Những lựa chọn khác của Arab Saudi thậm chí còn kém khả quan hơn, theo Frum. Theo nhiều nguồn tin, nước này từng tài trợ cho chương trình phát triển vũ khí hạt nhân của Pakistan trong thập niên 1990 và được cho là có cam kết ngầm rằng Riyadh có thể tiếp cận năng lực hạt nhân của Pakistan nếu cần. Năm ngoái, hai nước chính thức ký một hiệp ước phòng thủ chung.
Tuy nhiên, việc phải dựa vào Pakistan như một bên bảo trợ an ninh không phải là viễn cảnh hấp dẫn đối với Arab Saudi. Điều này càng khó khả thi khi Ấn Độ, quốc gia có mối quan hệ căng thẳng với Pakistan, hiện nằm trong ba thị trường xuất khẩu lớn nhất của Riyadh và có lẽ cũng là thị trường tăng trưởng nhanh nhất của nước này.
Do đó, thỏa thuận hạt nhân với Mỹ vẫn là con đường tốt nhất với Arab Saudi. Song họ sẽ phải tìm hiểu xem liệu những tuyên bố của ông Trump có được thực hiện.
Thượng nghị sĩ Dân chủ Chris Van Hollen ngày 26/7 nhận xét Tổng thống Trump dùng chiêu "treo đầu dê bán thịt chó" với Arab Saudi khi thay đổi các điều khoản của thỏa thuận hạt nhân nhằm buộc nước này phải thiết lập quan hệ với Israel.
Trong khi đó, Arab Saudi luôn bày tỏ rõ lập trường rằng họ sẽ chỉ bình thường hóa quan hệ với Israel khi có một lộ trình cụ thể hướng tới việc thành lập Nhà nước Palestine.
Thanh Tâm (Theo The Atlantic, The Hill, AFP)
