Đại sứ Phạm Quang Vinh từng phải tìm cách "giữ chân" bà Hillary Clinton ở cửa phòng họp suốt ba phút, để đảm bảo ngoại trưởng Mỹ, Nga cùng bước vào một lúc tại Hội nghị Cấp cao Đông Á năm 2010.
"Lúc đó, mọi thứ kéo dài chỉ 2-3 phút thôi, mà tôi vô cùng sốt ruột. Cuối cùng, mọi chuyện diễn ra suôn sẻ, nhưng thú thật đó là một phen hú vía", Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Ngoại giao, nguyên Trưởng SOM ASEAN Việt Nam năm 2007-2014, nhớ lại thời điểm kịch tính khi thu xếp cho Ngoại trưởng Nga và Mỹ cùng tham dự Hội nghị Cấp cao Đông Á (EAS) tại Hà Nội cách đây 16 năm.
Đó là lần đầu tiên người đứng đầu Bộ Ngoại giao Mỹ và Nga cùng tham dự EAS, hội nghị ra đời từ năm 2005 gồm 10 nước ASEAN và các đối tác Nhật Bản, Trung Quốc, Hàn Quốc, Australia, New Zealand, Ấn Độ.
ASEAN ngay từ đầu đã tính đến việc mời hai cường quốc Nga và Mỹ tham gia EAS, nhằm cho thấy vai trò của ASEAN là dẫn dắt một khuôn khổ hợp tác bao trùm, tạo sự cân bằng chiến lược, không để khu vực bị chi phối cả về địa chiến lược lẫn địa kinh tế.
Ông Vinh cho biết Nga đã "đánh tiếng" muốn gia nhập EAS từ năm 2005, nhưng phía Mỹ khi đó chưa sẵn sàng do Washington thường chỉ ưu tiên các cơ chế đa phương do chính họ sáng lập hoặc nắm quyền lãnh đạo. Do đó, kế hoạch mở rộng EAS đành phải gác lại.
Đại sứ Phạm Quang Vinh, nguyên Thứ trưởng Ngoại giao, nguyên Trưởng SOM ASEAN Việt Nam năm 2007-2014. Ảnh: Giang Huy
Cơ hội mở ra vào năm 2010, khi Việt Nam đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN và EAS kỷ niệm 5 năm thành lập. Trưa 15/7/2010 (rạng sáng 16/7 giờ Hà Nội), Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ Kurt Campbell khi đó chủ động hẹn ăn trưa với đại sứ các nước ASEAN tại Washington để chuyển thông điệp: Mỹ muốn tham gia EAS.
Thời điểm đó, Hội nghị Quan chức Cấp cao (SOM) ASEAN để chuẩn bị cho Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN, ASEAN+1 và ARF chỉ còn vài giờ nữa là khai mạc tại Hà Nội.
"Đây là thời cơ vàng để đưa cả hai cường quốc vào EAS, nhưng thời gian lại quá gấp gáp. Theo nguyên tắc, các trưởng SOM phải báo cáo xin ý kiến từ thủ đô của mình", ông Vinh nói với VnExpress. Nếu xử lý theo quy trình thông thường như vậy, các trưởng SOM sẽ bỏ lỡ kỳ họp quan trọng nhất trong năm của các Bộ trưởng Ngoại giao, vốn là cơ hội tốt nhất để quyết định vấn đề này.
Với tư cách chủ tọa cuộc họp SOM sáng hôm đó, ông Vinh đã thông báo đề xuất của Mỹ và đề nghị các trưởng SOM cho ý kiến sơ bộ, hoàn toàn với tư cách cá nhân, về việc mời cả Nga và Mỹ cùng tham gia EAS. Ông thuyết phục rằng đây là cơ hội chiến lược phù hợp với lợi ích của ASEAN, cần sớm trình lên cấp bộ trưởng và cấp cao.
Phần lớn các trưởng SOM hoan nghênh ý tưởng trên, nhưng một số phái đoàn vẫn bày tỏ lo ngại về tác động của các cường quốc đối với "vai trò trung tâm" của ASEAN, cũng như phản ứng từ các đối tác khác trong EAS.
"Trước tình thế đó, với tư cách nước chủ nhà, đoàn Việt Nam đã đề xuất tạm nghỉ giải lao để các bên trao đổi thêm. Khác với những khoảng nghỉ 15 phút thông thường, giờ giải lao hôm đó đã kéo dài hơn 45 phút", ông Vinh tiết lộ.
Chính trong hơn 45 phút giải lao ấy, các trưởng SOM đạt được nhận thức chung khá tích cực. Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao sau đó, các bên đã nhất trí thông qua đề xuất mời Mỹ, Nga tham gia EAS và chính thức trình lên lãnh đạo cấp cao.
Sau khi được cấp Bộ trưởng đồng ý, từ tháng 7 đến tháng 10/2010, Việt Nam tiếp tục chủ trì loạt cuộc họp SOM để thảo luận về cách duy trì vai trò trung tâm của khối trong bối cảnh mới và tham vấn với 6 đối tác còn lại của EAS.
Trong các cuộc họp này, Việt Nam đã đưa ra sáng kiến mời Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov và Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton cùng tham dự hội nghị EAS vào tháng 10/2010 tại Hà Nội với tư cách khách mời của nước Chủ tịch. Sáng kiến này nhận được sự đồng thuận tuyệt đối.
Để chuẩn bị cho sự kiện, nước chủ nhà Việt Nam đã lên kịch bản lễ tân và thủ tục vô cùng nghiêm ngặt, từ thứ tự phát biểu đến sơ đồ vị trí ghế ngồi.
Việt Nam đề xuất là cuộc họp cấp cao EAS sẽ diễn ra bình thường. Sau khi kết thúc các vấn đề trong chương trình nghị sự, Việt Nam với vai trò Chủ tịch EAS sẽ phát biểu trước và thông báo quyết định mời Nga, Mỹ. Sau đó, đến lượt Ngoại trưởng Nga, Mỹ phát biểu theo thứ tự bảng chữ cái.
Sắp xếp chỗ ngồi tại hội nghị cũng đặt ra vấn đề không đơn giản. Hai Ngoại trưởng Mỹ, Nga chưa phải thành viên EAS, cũng không phải cùng cấp nguyên thủ, nên không thể ngồi cùng một bàn hội nghị.
Việt Nam đã giải quyết vấn đề này bằng cách phá lệ, bỏ bàn họp chung, bố trí các lãnh đạo cấp cao EAS ngồi theo hình thức salon, có bàn phụ riêng để quốc kỳ bên cạnh. Sau khi phần họp nội bộ cấp cao EAS kết thúc, nước chủ nhà sẽ bố trí thêm hai ghế nữa, hơi tách ra một chút, và mời Ngoại trưởng Mỹ, Nga vào. Cách bố trí đó đảm bảo đáp ứng cả về thủ tục ngoại giao và chính trị, ông Vinh nhấn mạnh.
Ngay cả việc đảm bảo hai Ngoại trưởng bước vào phòng họp cùng một thời điểm cũng được tính toán chi tiết để tránh bất kỳ vấn đề nhạy cảm chính trị nào. Ông Vinh được giao nhiệm vụ đón hai khách mời tại cửa phòng họp và phải đảm bảo nguyên tắc ngoại giao là hai Ngoại trưởng phải bước vào phòng cùng một lúc, nhằm tránh mọi sự phân biệt.
Tuy nhiên, một sự cố nhỏ ngoài dự kiến đã xảy ra. Trên đường từ phòng chờ ở tầng một lên phòng họp EAS tầng trên, bà Hillary vô tình đi nhanh hơn và đến trước, trong khi ông Lavrov bị trễ một chút ở phía sau.
Để bảo đảm cả hai cùng bước vào phòng họp, ông Vinh đã nhờ Tổng Thư ký ASEAN lúc đó là ông Surin Pitsuwan cùng trò chuyện để "giữ chân" bà Hillary tại cửa. Bên trong phòng họp, cán bộ đoàn Việt Nam liên tục nhắn tin giục giã, báo hiệu lãnh đạo cấp cao 16 nước đã sẵn sàng và đang chờ đợi, Đại sứ Vinh kể lại.
Ngoại trưởng Nga Sergei Lavrov (trái) và Ngoại trưởng Mỹ Hillary Clinton tại Hà Nội ngày 30/10/2010. Ảnh: AFP
Sau những phút "hú vía" đó, hội nghị EAS đã diễn ra tốt đẹp và các lãnh đạo nhất trí kết nạp Mỹ, Nga vào danh sách thành viên, trên cơ sở tôn trọng các mục tiêu, nguyên tắc, thể thức, ưu tiên của EAS và ủng hộ vai trò chủ đạo của ASEAN.
Phó thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Gia Khiêm khi đó đánh giá đây là quyết sách có ý nghĩa chiến lược của ASEAN trong việc đưa EAS trở thành một diễn đàn hợp tác có tầm mức cao hơn và quy mô rộng lớn hơn ở khu vực.
Ngoại trưởng Clinton sau đó đã cảm ơn Việt Nam đã tạo điều kiện để Mỹ tham gia các diễn đàn khu vực và đã mời Mỹ, cùng với Nga, tham gia EAS. Trong cuộc phỏng vấn gần đây, Đại sứ Nga tại Việt Nam Gennady Bezdetko cho hay nước này "đánh giá rất cao vai trò của Việt Nam, trân trọng sự ủng hộ và đóng góp quan trọng của Việt Nam trong thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược giữa Nga và ASEAN".
Năm 2011, Nga và Mỹ chính thức trở thành thành viên đầy đủ của EAS, nâng tổng số thành viên lên con số 18, khẳng định năng lực định hình cấu trúc khu vực của ASEAN.
Phát huy vai trò cầu nối
Khi phát biểu khai mạc Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga diễn ra tại thành phố Kazan tuần trước, Tổng thống Vladimir Putin nhấn mạnh đây là "mối quan hệ mang tính chiến lược, góp phần hình thành cấu trúc an ninh cân bằng và thúc đẩy hợp tác bình đẳng, cùng có lợi".
Trải qua 35 năm, Nga và ASEAN đã trở thành đối tác chiến lược, tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực. Đó là điều ít ai có thể hình dung vào những ngày đầu ASEAN thành lập và đã được thúc đẩy nhờ vai trò cầu nối của Việt Nam.
Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga tại thành phố Kazan ngày 18/6. Ảnh: Điện Kremlin
Khi ASEAN được thành lập vào tháng 8/1967 bởi 5 quốc gia gồm Singapore, Malaysia, Indonesia, Philippines và Thái Lan, quan hệ giữa khối này và Liên Xô giai đoạn đầu mang nặng yếu tố nghi kỵ, Đại sứ Đỗ Ngọc Sơn, nguyên Vụ trưởng Vụ ASEAN, cho biết.
Bước ngoặt lịch sử xuất hiện vào cuối thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, vấn đề Campuchia được giải quyết, cùng với việc Trung Quốc mở cửa hội nhập.
Trong bối cảnh đó, các nước ASEAN bắt đầu chuyển dịch tư duy. Thay vì đối đầu, các nước thành viên hướng tới xây dựng một cấu trúc khu vực bao trùm, lôi kéo các cường quốc vào một cơ chế đối thoại do ASEAN dẫn dắt.
Nga, quốc gia kế thừa Liên Xô, bắt đầu được ASEAN nhìn nhận như đối tác đầy tiềm năng. Dù vậy, những bước đi đầu tiên không dễ dàng.
Khi đó, Nga phải căng mình xử lý khủng hoảng kinh tế - chính trị và ưu tiên cải thiện quan hệ với phương Tây. ASEAN và Nga thiếu cả nền tảng hợp tác lẫn lòng tin chiến lược, trong khi hợp tác kinh tế còn quá sơ khai để tạo động lực. Theo ông Sơn, ASEAN lúc bấy giờ vẫn hoài nghi về cam kết lâu dài của Nga đối với khu vực.
"Quan hệ ASEAN - Nga trong giai đoạn đầu chủ yếu tập trung vào xây dựng lòng tin, thiết lập cơ chế đối thoại và từng bước tạo nền tảng cho hợp tác lâu dài", Đại sứ Sơn cho hay.
Đại sứ Đỗ Ngọc Sơn, nguyên Vụ trưởng Vụ ASEAN. Ảnh: Văn Phú
Năm 1991, Nga được mời tham dự Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN (AMM) và sau đó tham gia Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) ngay từ khi cơ chế này ra đời vào năm 1994.
"Đây là giai đoạn chuyển tiếp phản ánh rõ nét chiến lược hậu Chiến tranh Lạnh của ASEAN, từng bước lồng ghép các cường quốc vào cấu trúc khu vực do ASEAN làm trung tâm", ông Sơn phân tích.
Mối quan hệ giữa Nga và ASEAN bắt đầu tăng tốc từ khi Việt Nam gia nhập khối vào tháng 7/1995. Là một thành viên mới của ASEAN và có mối quan hệ hữu nghị truyền thống, sâu sắc với Nga, Việt Nam đã trở thành chất xúc tác hoàn hảo để thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau giữa hai bên.
Với vai trò cầu nối của Việt Nam cũng như nỗ lực hiện diện trở lại châu Á - Thái Bình Dương của Moskva, Nga năm 1996 chính thức trở thành Đối tác Đối thoại Đầy đủ (Full Dialogue Partner) của ASEAN.
Trong giai đoạn 1996-1999, với cương vị Điều phối viên quan hệ ASEAN - Nga, Việt Nam đã tích cực thúc đẩy đối thoại, hỗ trợ Nga tiếp cận sâu hơn với các cơ chế hợp tác và nguyên tắc hoạt động của khối.
Một bước chuyển quan trọng khác diễn ra vào năm 2004, khi Nga tham gia Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á (TAC).
"Đây là dấu mốc mang tính bước ngoặt, không chỉ nâng cao tính chính danh của Nga tại Đông Nam Á mà còn tạo cơ sở pháp lý để hai bên hợp tác sâu rộng, góp phần củng cố cục diện đa cực tại khu vực", Đại sứ Sơn nhấn mạnh.
Một năm sau, Hội nghị Cấp cao ASEAN - Nga lần đầu tiên được tổ chức tại Kuala Lumpur với sự tham dự của Tổng thống Putin. Việc quan hệ được nâng tầm lên cấp nguyên thủ cho thấy Nga không chỉ là một đối tác đối thoại thông thường của ASEAN, mà đã trở thành một thành tố không thể thiếu trong cấu trúc khu vực.
Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự Hội nghị Cấp cao ASEAN - Nga đầu tiên ở Kuala Lumpur, Malaysia vào tháng 12/2005. Ảnh: Điện Kremlin
Kỳ vọng tầm nhìn mới
Nhìn lại chặng đường 35 năm, Đại sứ Phạm Quang Vinh nhận định ASEAN và Nga chia sẻ nhiều lợi ích chiến lược trong việc duy trì hòa bình, ổn định và phát triển tại châu Á - Thái Bình Dương. Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị thế giới đang xoay chuyển nhanh chóng, hai bên cần một tầm nhìn hợp tác mới phù hợp hơn.
Theo ông, dư địa hợp tác giữa ASEAN và Nga còn rất lớn, đặc biệt là trong các lĩnh vực kinh tế, năng lượng, công nghệ và giáo dục. ASEAN cũng kỳ vọng Nga sẽ có chiến lược gắn kết mạnh mẽ, thực chất hơn nữa với Đông Nam Á và tham gia sâu hơn vào các cơ chế do khu vực dẫn dắt.
Phát biểu tại phiên toàn thể Hội nghị Cấp cao kỷ niệm 35 năm quan hệ ASEAN - Nga hôm 18/6, Thủ tướng Lê Minh Hưng đã đề xuất một số định hướng hợp tác lớn để thúc đẩy mối quan hệ, trong đó có thúc đẩy các nguyên tắc và giá trị mà hai bên cùng chia sẻ và ủng hộ.
Thủ tướng đề nghị ASEAN - Nga cùng tháo gỡ các rào cản về logistics, tiếp cận thị trường và cơ chế thanh toán, hướng tới mục tiêu đưa kim ngạch thương mại hai chiều lên 45 tỷ USD vào năm 2035. Hai bên cũng cần đẩy mạnh hợp tác trong lĩnh vực giáo dục, đào tạo, thanh niên, văn hóa và du lịch.
Các lãnh đạo ASEAN và Nga tại hội nghị đã thông qua Tuyên bố Kazan 2026 "ASEAN - Nga: Đoàn kết trong đa dạng - 35 năm đồng hành", cùng các tuyên bố về hợp tác năng lượng, văn hóa và Kế hoạch công tác ASEAN - Nga giai đoạn 2026-2030.
Đại sứ Vinh tin rằng trong hành trình đó, với tinh thần chủ động và vị thế mới, Việt Nam "chắc chắn sẽ tiếp tục thúc đẩy mối quan hệ hợp tác giữa ASEAN với các đối tác, trong đó có Nga".
Lan Hương - Thanh Tâm
