Áp phích với hình ảnh lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei tại quảng trường ở thủ đô Tehran ngày 20-4 - Ảnh: AFP
Theo báo South China Morning Post, sau ba tháng xung đột với Mỹ và Israel, nền kinh tế Iran rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng với thiệt hại ước tính 270 tỉ USD, tương đương gần 73% GDP năm 2025 (371 tỉ USD).
Các nhà kinh tế ước tính mức tàn phá này gần như bằng toàn bộ thiệt hại mà Iran phải gánh chịu trong cuộc chiến kéo dài 8 năm với Iraq vào thập niên 1980.
Kinh tế vĩ mô ảm đạm
Các cuộc không kích của Mỹ và Israel trong tháng 3 và đầu tháng 4 đã nhắm vào lưới điện, tổ hợp hóa dầu, cảng và các tuyến vận tải của Iran. Hai tháng tiếp theo, Mỹ tiến hành phong tỏa hải quân, khiến nền kinh tế Tehran gần như tê liệt.
Sau khi đạt được bản ghi nhớ thỏa thuận ngừng bắn, Mỹ và Iran đã tiến hành đàm phán vòng đầu tiên ở Thụy Sĩ hôm 21-6, nhất trí xây dựng lộ trình hướng tới thỏa thuận lâu dài.
Vòng đàm phán này cũng mang lại một số kết quả đáng chú ý, trong đó Mỹ quyết định miễn trừng phạt 60 ngày với hoạt động xuất khẩu dầu và hóa dầu của Iran được thanh toán bằng đồng USD, đồng thời giải phóng từ 12 - 24 tỉ USD trong 120 tỉ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa ở nước ngoài.
Theo nhà nghiên cứu Farzan Sabet (Trung tâm Quản trị toàn cầu, Viện Nghiên cứu sau đại học Geneva), số tiền này sẽ giúp nền kinh tế Iran trụ thêm vài tháng và ngăn chặn một cú sốc hoặc một cuộc khủng hoảng kinh tế khác. Song như vậy vẫn là quá ít so với thiệt hại từ cuộc chiến và nhu cầu trung - dài hạn của Iran.
Người dân Iran bơi, lội nước gần các con tàu đang mắc kẹt do lệnh phong tỏa của Mỹ ngày 1-6 - Ảnh: AFP
Các mô phỏng của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) công bố cuối tháng 3 ước tính tăng trưởng GDP của Iran sẽ giảm từ 8,8 - 10,4 điểm % so với kịch bản không xảy ra xung đột.
Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) ước tính lạm phát cả năm của Iran có thể lên tới 69%, cao nhất kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Các mặt hàng thiết yếu như lúa mì, gạo, trứng và dầu ăn tăng giá từ 125% - 430%, lạm phát giá lương thực dự báo vượt 100% vào cuối năm.
Khoảng 3,5 - 4,1 triệu người Iran đã rơi xuống dưới ngưỡng nghèo quốc tế dành cho các quốc gia có thu nhập trung bình cao là 8,3 USD/ngày, khiến tỉ lệ nghèo ở nước này tăng lên khoảng 41%.
Các cuộc không kích đã phá hủy khoảng 24.500 cơ sở thương mại và công nghiệp, 125.000 công trình dân sự. Các ngành "xương sống" như thép và hóa dầu chịu thiệt hại đặc biệt nặng nề.
Nghiên cứu viên Trung tâm Phát triển và bền vững toàn cầu thuộc Đại học Brandeis (Mỹ), ông Hadi Kahalzadeh - cựu chuyên gia kinh tế của Chính phủ Iran - ước tính hậu quả là từ 2,5 - 4 triệu việc làm bị mất, tương đương 10 - 15% lực lượng lao động.
Trước xung đột, nền kinh tế Iran vẫn hoạt động dù chịu áp lực do các đòn trừng phạt, đồng nội tệ mất giá và đầu tư thấp.
Tuy nhiên cuộc chiến với Mỹ và Israel, theo ông Kahalzadeh, đã làm "thay đổi bản chất của cuộc khủng hoảng" khi từng bước phá hủy nhiều hạ tầng tối quan trọng với kinh tế Iran.
Ưu tiên ngăn chặn chiến tranh, ổn định kinh tế
Ông Sabet nhận định động lực lớn nhất của Iran hiện nay là ổn định kinh tế.
Kể từ khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân năm 2015 và tái áp đặt chính sách gây sức ép, Tehran đã chứng kiến 4 lần biểu tình lớn, hầu hết đều xuất phát từ khó khăn kinh tế.
Ông cho rằng giới lãnh đạo Iran hiểu rõ điều này và sự tồn tại lâu dài của chính quyền phụ thuộc vào mức độ ổn định nền kinh tế, xã hội của đất nước.
Theo ông Hadi Kahalzadeh, Iran có thể tiếp tục vượt qua các áp lực và trừng phạt, nhưng một vòng xung đột mới nhằm vào hạ tầng năng lượng, giao thông và công nghiệp sẽ để lại hậu quả khó tưởng tượng.
Do đó, việc ngăn chặn xung đột "có thể còn quan trọng hơn những nhượng bộ kinh tế mà Tehran có được từ đàm phán với Mỹ".
Các nhà phân tích chỉ ra rằng Iran hiện đang bước vào đàm phán với vị thế của một quốc gia đã kiên cường trước cuộc chiến kéo dài nhiều tháng. Sự khác biệt này được cho là có khả năng tác động đến những diễn biến tiếp theo.
Ông Kahalzadeh nhấn mạnh đây không chỉ là cơ hội để Iran tìm kiếm hỗ trợ kinh tế mà còn là phép thử với ý định của Mỹ.
Iran muốn biết liệu Washington đã nhận ra rằng chiến tranh và sức ép kinh tế có thể gây tổn hại nghiêm trọng nhưng không thể buộc Tehran đầu hàng hay chưa, đồng thời đánh giá liệu Mỹ có sẵn sàng chuyển sang cách tiếp cận mang tính có đi có lại hơn hay không.
Mấu chốt đàm phán hiện nay nằm ở chương trình hạt nhân của Iran. Mỹ đặt ra yêu cầu phải từ bỏ kho uranium đã làm giàu, song đã bị Tehran bác bỏ.
