Hà NộiCơn đau từ búi trĩ len lỏi vào từng bữa cơm, từng giấc ngủ, nhưng bà Hoa, 60 tuổi, vẫn giữ nguyên câu trả lời mỗi khi các con hỏi han: "Mẹ không sao, mỏi lưng thôi".
Suốt gần hai năm, bà Hoa, ở Hoàng Mai, kê chiếc gối nghiêng sang một bên hông, không dám ngồi một cách thoải mái, vì cơn đau sẽ ập đến buốt nhói.
Bà thuộc lòng lịch trình của các con. Đứa lớn vừa trả xong khoản vay mua nhà, đứa nhỏ gồng gánh học phí cho cháu. Mỗi lần định mở lời về bệnh tình, người phụ nữ lại nhẩm tính con số viện phí rồi im lặng.
Với bà, một ca phẫu thuật đồng nghĩa các con phải xin nghỉ làm, rút tiền tiết kiệm, thức đêm canh giường bệnh. Người mẹ thà chịu đau còn hơn nhìn thấy vẻ mệt mỏi trên gương mặt chúng.
Ngày bước vào Khoa Ngoại, Bệnh viện Bưu điện hồi tháng 7, bà không thể ngồi mà phải đứng khom người chờ đến lượt. Bác sĩ Hoàng Việt Hưng sững lại khi thăm khám. Búi trĩ sa hẳn ra ngoài, to như bông cải, ở độ 4, giai đoạn nặng nhất với nguy cơ hoại tử. "Sao bác để đến mức này mới đến?", bác sĩ hỏi. Bà cúi mặt, giọng nhỏ đi: "Tôi sợ phiền các cháu".
Người phụ nữ không lường trước sự chịu đựng ấy biến một ca tiểu phẫu đơn giản thành cuộc mổ phức tạp, kéo dài ngày nằm viện và khiến các con lo lắng gấp bội so với những gì bà cố tránh né.
Cùng hoàn cảnh, ông Hòa, 67 tuổi, không còn nhớ nổi lần cuối cùng mình có thể bước đi mà không phải bám vào tường là khi nào. Mỗi lần con trai hay con dâu gõ cửa hỏi thăm, ông lại vội vàng với lấy tờ báo, cố nở nụ cười gượng gạo: "Bố vẫn khỏe, chỉ là mỏi người do thời tiết thôi".
Người cao tuổi đo huyết áp tại trạm y tế phường Cầu Ông Lãnh, TP HCM sáng 5/4. Ảnh Thanh Tùng
Sự im lặng của ông không xuất phát từ việc thiếu hiểu biết y khoa, mà từ nỗi sợ vô hình là trở thành gánh nặng tài chính cho các con. Vài năm nay, con ông làm ăn khó khăn, mỗi tháng phải gồng gánh lãi ngân hàng, cả nhà thắt chặt chi tiêu, không khí gia đình bức bối.
Trong khi đó, một ca mổ thay khớp háng nhân tạo tiêu tốn hàng trăm triệu đồng là điều ông không bao giờ dám nghĩ tới. Người đàn ông chọn cách làm bạn với những viên thuốc giảm đau không nhãn mác mua ở tiệm thuốc đầu ngõ, âm thầm chịu đựng sự tàn phá của bệnh tật.
Việt Nam thuộc nhóm quốc gia già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Người cao tuổi thường mang trong mình nhiều bệnh mạn tính cùng lúc như tăng huyết áp, đái tháo đường, viêm khớp, suy tim, bệnh thận mạn tính, trầm cảm hay Alzheimer. Thay vì tìm kiếm điều trị sớm, không ít người chọn giấu bệnh cho đến khi thân thể không còn chịu đựng nổi.
Tiến sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc Điều hành Trung tâm Tham vấn Trị liệu Tâm lý Lumos, gọi đây là tâm lý "sợ lụy" con cái. Người bệnh lo con phải thắt lưng buộc bụng, vay mượn khắp nơi hoặc cắt xén quỹ nuôi dạy cháu để chạy chữa cho mình. Họ sợ trở thành nỗi phiền toái bất đắc dĩ, làm đảo lộn cuộc sống của cả gia đình.
Gốc rễ của hành vi này nằm ở lòng tự trọng. Người từng đóng vai trò che chở, chăm sóc con giờ khó chấp nhận việc đảo ngược vị thế thành người cần được hỗ trợ. Khi sức khỏe và thu nhập suy giảm, họ dựng lên vỏ bọc "vẫn ổn" để con yên tâm làm ăn. Nhiều người còn tự nhủ đau nhức, mệt mỏi thuộc về "chuyện bình thường của tuổi già", nên trì hoãn thăm khám.
"Chính sự hy sinh thầm lặng nhưng sai cách này đẩy họ vào vòng lặp nguy hiểm, giấu bệnh khiến bệnh chuyển nặng, rồi tạo ra gánh nặng lớn hơn nhiều lần cho con cái khi phải điều trị biến chứng muộn", ông Trung nói.
Bên cạnh tâm lý, rào cản từ chính hệ thống y tế cũng đẩy người già xa dần bệnh viện. PGS Đỗ Văn Dũng, nguyên Trưởng khoa Y tế Công cộng, Đại học Y Dược TP HCM, chỉ ra những trải nghiệm tiêu cực trong quá khứ nuôi dưỡng nỗi e dè: thủ tục hành chính rườm rà, thời gian chờ đợi kéo dài, chi phí điều trị chồng chất. Từ đó, họ dễ sa vào bẫy thực phẩm chức năng hay thuốc gia truyền không rõ nguồn gốc. Văn hóa y tế hiện hành cũng nặng tư duy chờ triệu chứng mới đi khám, thay vì tầm soát chủ động. Thói quen hút thuốc, rượu bia và lối sống thiếu lành mạnh càng đẩy nhanh diễn tiến bệnh, tạo nên gánh nặng kép cho người cao tuổi.
Theo các bác sĩ, cái giá của sự im lặng đắt hơn nhiều so với những gì người bệnh hình dung. Phát hiện muộn khiến việc điều trị phức tạp, kéo dài và ngốn nhiều chi phí. Trong điều trị ung thư, phát hiện trễ trở thành điểm nghẽn lớn nhất, buộc bác sĩ can thiệp đa mô thức mà cơ hội sống vẫn thấp. Người bệnh sống trong lo âu kéo dài, vừa chịu đựng triệu chứng vừa thấp thỏm không biết bệnh nghiêm trọng đến đâu. Cảm giác bất lực và mất quyền kiểm soát lớn dần. Họ thu mình, ngại chia sẻ, rồi trượt vào cô đơn, buồn chán và trầm cảm.
"Càng giấu bệnh thì sức khỏe càng giảm, sức khỏe càng giảm thì họ càng phụ thuộc con cái; càng phụ thuộc, họ lại càng thấy có lỗi và tiếp tục che giấu nhu cầu của mình", ông Trung phân tích.
Lối ra không dừng ở việc thúc giục người già đi khám, mà nằm ở cách gia đình gỡ bỏ mặc cảm cho họ. Con cái cần giúp cha mẹ hiểu rằng được chăm sóc không đồng nghĩa với trở thành gánh nặng. Phát hiện sớm vừa nâng tỷ lệ chữa khỏi, vừa bảo vệ túi tiền gia đình về lâu dài.
"Sự lắng nghe, tôn trọng và đồng hành của con cái mang ý nghĩa lớn trong việc giảm mặc cảm và củng cố cảm giác an toàn tâm lý cho người cao tuổi", ông Trung nói.
Với bà Hoa, câu nói "tôi sợ phiền các cháu" cuối cùng lại dẫn đến điều bà lo sợ nhất. Ca mổ phức tạp, những đêm dài các con thay nhau túc trực, khoản viện phí đội lên gấp nhiều lần.
"Giá như bà lên tiếng sớm hơn hai năm, bà đã có thể ngồi thẳng lưng trong bữa cơm gia đình, thay vì đứng khom người chịu đựng cơn đau lẽ ra được chữa lành từ lâu", bác sĩ Hưng chia sẻ.
Thùy An
